[Góc nhìn tuần qua]: Ô nhiễm bụi đô thị thủ đô - Bài toán quản trị dài hạn

Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển với quy mô lớn, cùng hàng loạt tuyến vành đai, khu đô thị, hệ thống giao thông và các công trình hạ tầng được đầu tư. Tuy nhiên, song hành với tốc độ phát triển là áp lực ngày càng lớn lên chất lượng không khí. Những điểm nóng khói, bụi không chỉ tập trung ở khu vực nội đô mà đang có xu hướng dịch chuyển và lan rộng theo các hành lang phát triển mới.

Tại các trục giao thông lớn như Phạm Hùng, Khuất Duy Tiến, Nguyễn Xiển, Vành đai 3 hay Ngã Tư Sở, mật độ phương tiện cao và tình trạng ùn tắc khiến khí thải tập trung trong tầng không khí thấp. TS Hoàng Anh Lê, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN, cho rằng việc phương tiện liên tục tăng tốc, giảm tốc và dừng chờ làm lượng phát thải gia tăng đáng kể.

Trong khi đó, tại phía Tây và phía Nam thành phố, các đại công trường hạ tầng, khu đô thị và tuyến đường mới tạo thêm nguồn bụi từ đào đắp, san nền, phá dỡ, vận chuyển vật liệu và đất cát rơi vãi. Các khu vực Cầu Giấy – Nam Từ Liêm – Hà Đông – Hoài Đức hay Quốc lộ 6 – Hà Đông – Yên Nghĩa đang chịu áp lực lớn từ hoạt động xây dựng.

Xa hơn, các khu vực Bắc Thăng Long – Nội Bài, Quang Minh, Phú Nghĩa cùng những hành lang logistics chịu tác động cộng hưởng từ sản xuất công nghiệp, kho bãi, xe tải, xe container và vận chuyển hàng hóa. Ô nhiễm công nghiệp vì thế không đơn giản biến mất khi cơ sở sản xuất rời khỏi nội đô mà có thể dịch chuyển theo các hành lang phát triển mới.

Ở khu vực ngoại thành, khói từ đốt rơm rạ, phụ phẩm nông nghiệp, lá cây hoặc chất thải cũng có thể trở thành nguồn phát thải theo mùa. Trong điều kiện khí tượng bất lợi, các chất ô nhiễm có khả năng lan truyền từ vùng ven vào khu vực đô thị.

Thực tế này cho thấy Hà Nội không có một “điểm ô nhiễm” duy nhất. Thành phố đang đối diện với mạng lưới nguồn phát thải liên kết với nhau bởi giao thông, đô thị hóa, công nghiệp, logistics, xây dựng và điều kiện khí tượng.

Không thể chỉ xử lý nơi có chỉ số ô nhiễm cao

PM2.5 tại Hà Nội không xuất phát từ một nguồn duy nhất. Khí thải phương tiện, bụi từ công trường, phát thải công nghiệp, hoạt động logistics, làng nghề và khói đốt ngoài trời cùng tạo áp lực lên chất lượng không khí Thủ đô.

Đáng chú ý, các nguồn phát thải có thể cộng hưởng tại cùng một khu vực. Một tuyến đường ùn tắc có thể đồng thời chịu tác động của khí thải phương tiện và bụi đường. Một khu vực đang đô thị hóa có thể cùng lúc phát sinh bụi từ công trường, xe vận chuyển vật liệu và mật độ giao thông gia tăng.

Trong khi đó, tại ngoại thành, hoạt động đốt rơm rạ, làng nghề và sản xuất nhỏ lẻ tiếp tục bổ sung các chất ô nhiễm vào không khí. Vì vậy, nếu chỉ tập trung xử lý những nơi có chỉ số ô nhiễm cao mà không kiểm soát nguồn phát thải, bài toán PM2.5 khó có thể được giải quyết căn cơ.

Hà Nội cần chuyển từ ứng phó với ô nhiễm sang chủ động kiểm soát phát thải. Muốn giảm PM2.5, thành phố không chỉ cần biết không khí ô nhiễm ở đâu mà còn phải xác định bụi phát sinh từ đâu, vì sao phát sinh và kiểm soát nguồn thải bằng cách nào.

Chất lượng không khí phải được tính trong quy hoạch

Một tuyến đường hay cây cầu có thể hoàn thành trong vài năm, một khu đô thị có thể hình thành trong một thập niên, nhưng quy hoạch một Thủ đô là câu chuyện của nhiều thế hệ. Vì vậy, chất lượng không khí cần được xem là một phần của “hạ tầng sống”, thay vì một chỉ tiêu môi trường đứng bên ngoài quá trình phát triển.

Quy hoạch Thủ đô thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2065 đã đặt môi trường không khí trong mối liên hệ với hành lang xanh, mặt nước, vùng đệm sinh thái và cấu trúc đô thị. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa bởi quy hoạch không gian có thể tác động trực tiếp đến khả năng thông gió, sự phân bố nguồn phát thải và mức độ tích tụ ô nhiễm.

Theo đó, không khí sạch cần trở thành một tiêu chí trong quản trị đô thị. Các dự án giao thông, khu đô thị, khu công nghiệp hay trung tâm logistics cần được xem xét cả về tác động phát thải và môi trường không khí.

Với tầm nhìn phát triển dài hạn, Hà Nội không chỉ cần tính toán đất ở đâu, đường đi đâu hay nhà máy đặt ở đâu, mà còn phải tính đến không khí sẽ lưu chuyển như thế nào, nguồn phát thải nằm ở đâu và người dân sẽ hít thở bầu không khí nào trong tương lai.

Tầm nhìn 100 năm vì thế không chỉ được đo bằng những công trình để lại cho thế hệ sau, mà còn bằng chất lượng môi trường mà thế hệ sau được thừa hưởng. Một Hà Nội hiện đại không thể chỉ là thành phố có nhiều đường hơn, nhiều nhà cao tầng hay nhiều trung tâm logistics hơn, mà phải là nơi tăng trưởng kinh tế, hạ tầng, giao thông, không gian xanh và chất lượng không khí được tính toán trong một bài toán phát triển thống nhất.

PM2.5 không có ranh giới giữa một con đường và khu dân cư, giữa nội đô và ngoại thành hay giữa công trường và khu đô thị. Do đó, cuộc chiến với bụi mịn cũng không thể chia cắt theo địa giới hoặc từng ngành quản lý.

Hà Nội đã có Luật Thủ đô, Quy hoạch Thủ đô, Kế hoạch quản lý chất lượng không khí cùng nhiều công cụ quan trắc và kiểm kê phát thải. Thách thức đặt ra là biến những công cụ này thành năng lực quản trị thực tế, để kiểm soát nguồn phát thải từ giao thông, xây dựng, công nghiệp, logistics đến hoạt động đốt ngoài trời.

Bầu trời xanh không thể chỉ trông chờ vào những ngày nhiều gió hay một trận mưa lớn. Chất lượng không khí phải được tạo dựng từ từng tuyến đường sạch hơn, từng công trường được kiểm soát tốt hơn, từng phương tiện phát thải thấp hơn, từng khu công nghiệp vận hành trách nhiệm hơn và một quy hoạch đặt chất lượng sống của người dân ở vị trí trung tâm.

[Góc nhìn tuần qua]: Quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm “Kiến tạo Thủ đô xanh cho tương lai bền vững”