Nước và Đời sống

Hà Nội thu giá dịch vụ thoát nước, xử lý nước thải: Cơ sở khoa học nào bảo đảm thu đúng - đủ để cải thiện chất lượng nước? (Bài 4)

Hải Đăng • 10:00 11/11/2026

Từ góc độ khoa học môi trường, các chuyên gia nhận định, cơ chế giá chỉ phát huy hiệu quả khi được xây dựng trên cơ sở dữ liệu chính xác, phản ánh đúng chi phí dịch vụ, đặc điểm nguồn thải và gắn chặt trách nhiệm thu với kết quả xử lý nước thải thực tế.

Việc Hà Nội dự kiến triển khai thu giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải từ năm 2027 không chỉ đặt ra yêu cầu tìm kiếm nguồn lực duy trì hệ thống hạ tầng đô thị, mà còn mở ra vấn đề lớn hơn: Làm thế nào để mỗi khoản tiền người dân đóng góp thực sự trở thành nguồn lực kiểm soát ô nhiễm, cải thiện chất lượng nước và bảo đảm sự phát triển bền vững của Thủ đô?

Từ góc độ khoa học môi trường, các chuyên gia nhận định, cơ chế giá chỉ phát huy hiệu quả khi được xây dựng trên cơ sở dữ liệu chính xác, phản ánh đúng chi phí dịch vụ, đặc điểm nguồn thải và gắn chặt trách nhiệm thu với kết quả xử lý nước thải thực tế.

“

Nước thải sinh hoạt là một trong những nguồn gây áp lực thường xuyên đối với môi trường nước đô thị. Mỗi ngày, hoạt động ăn uống, vệ sinh, tắm giặt, sản xuất và kinh doanh dịch vụ của hàng triệu người tạo ra lượng nước thải lớn. Nếu không được thu gom, xử lý đạt yêu cầu trước khi xả ra môi trường, dòng nước thải này sẽ đưa các chất hữu cơ, chất dinh dưỡng, vi sinh vật và nhiều thành phần ô nhiễm khác vào sông, hồ, kênh, mương.

Đáng chú ý, ô nhiễm nước đô thị không đơn thuần xuất phát từ việc thiếu nhà máy xử lý nước thải. Vấn đề còn nằm ở khả năng kết nối giữa nguồn phát sinh và hệ thống thu gom, năng lực vận chuyển, công suất xử lý, chất lượng vận hành cũng như nguồn kinh phí duy trì toàn bộ hạ tầng. Một nhà máy được đầu tư với công suất lớn nhưng không có mạng lưới thu gom đồng bộ sẽ khó phát huy hết hiệu quả. Ngược lại, hệ thống cống thu gom được xây dựng nhưng thiếu kinh phí duy tu, nạo vét, sửa chữa và vận hành cũng có thể làm suy giảm khả năng kiểm soát ô nhiễm.

Vì vậy, xét về bản chất khoa học môi trường, các chuyên gia nhận định, việc hình thành cơ chế giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải có ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện tạo thêm một khoản thu. Đây là công cụ kinh tế nhằm phân bổ một phần chi phí kiểm soát ô nhiễm cho những chủ thể phát sinh nước thải và sử dụng dịch vụ, qua đó tạo nguồn lực duy trì hoạt động của hệ thống, giảm sự phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước.

Nhận định này cho thấy một vấn đề quan trọng: Nước thải không tự biến mất sau khi được xả khỏi hộ gia đình hay cơ sở sản xuất, kinh doanh. Nếu không được xử lý, chi phí ô nhiễm vẫn tồn tại nhưng chuyển sang cộng đồng, ngân sách công và các hệ sinh thái tiếp nhận. Khi đó, xã hội phải gánh chịu những hệ lụy về chất lượng nguồn nước, sức khỏe, cảnh quan và chi phí phục hồi môi trường.

Từ nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền, việc thu giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải có thể góp phần điều chỉnh cách thức phân bổ trách nhiệm này. Người sử dụng dịch vụ đóng góp kinh phí để duy trì hoạt động thu gom, vận chuyển và xử lý lượng nước thải phát sinh, thay vì phần lớn chi phí tiếp tục được bù đắp từ ngân sách nhà nước.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải với phí bảo vệ môi trường đối với nước thải. Đây là những công cụ tài chính có cơ sở pháp lý và mục đích điều tiết khác nhau. Cơ chế giá dịch vụ hướng tới thanh toán chi phí cung cấp dịch vụ thoát nước, xử lý nước thải; trong khi phí bảo vệ môi trường là công cụ tài chính nhằm thực hiện chính sách bảo vệ môi trường. Việc tổ chức thu phải bảo đảm đúng đối tượng, đúng phạm vi và tránh chồng lấn nghĩa vụ.

Đối với Hà Nội, câu chuyện này càng có ý nghĩa khi thành phố đang phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu: Mở rộng mạng lưới thu gom nước thải và bảo đảm nguồn lực để các công trình đã đầu tư hoạt động ổn định, lâu dài.

Theo phương án được công bố trong quá trình lấy ý kiến đối với dự thảo quyết định, Hà Nội dự kiến triển khai thu giá dịch vụ từ năm 2027, áp dụng đối với các tổ chức, hộ gia đình và cá nhân phát sinh nước thải sinh hoạt từ việc sử dụng nước sạch của hệ thống cấp nước tập trung. Khoản tiền dịch vụ dự kiến được thu cùng hóa đơn nước sạch do đơn vị cung cấp nước phát hành. Những khu vực chưa được cấp nước sạch từ hệ thống tập trung tiếp tục thực hiện thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải sinh hoạt theo quy định hiện hành.

Từ góc độ quản lý đô thị, việc đưa chi phí dịch vụ vào hóa đơn nước sạch có ưu điểm là tận dụng hệ thống ghi nhận, thanh toán sẵn có, giảm chi phí tổ chức thu riêng và tạo thuận lợi cho việc xác định lượng nước sử dụng. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là tổ chức thu được bao nhiêu tiền, mà là nguồn thu đó được quản lý, phân bổ và sử dụng như thế nào để cải thiện chất lượng dịch vụ.

Giá dịch vụ thoát nước còn có tác dụng khuyến khích người dân sử dụng nước tiết kiệm, đồng thời tạo nguồn lực đầu tư cho hoạt động thoát nước và bảo vệ môi trường sống của Thủ đô. Tuy nhiên, mức thu và lộ trình thực hiện cần được tính toán phù hợp với khả năng chi trả của từng khu vực, từng nhóm đối tượng.

Như vậy, cơ chế giá có thể tạo ra tác động kép. Một mặt, nguồn thu giúp duy trì hệ thống hạ tầng, bảo đảm quá trình thu gom và xử lý nước thải không bị gián đoạn. Mặt khác, việc gắn lượng nước sử dụng với nghĩa vụ thanh toán dịch vụ có thể góp phần nâng cao nhận thức về trách nhiệm sử dụng tài nguyên nước, hạn chế lãng phí.

Tuy nhiên, không thể mặc nhiên cho rằng cứ tăng mức thu thì ô nhiễm sẽ giảm. Giá dịch vụ chỉ là một mắt xích trong hệ thống quản lý môi trường nước. Nếu mạng lưới thu gom chưa hoàn chỉnh, nhà máy chưa đủ công suất, chất lượng vận hành không được kiểm soát hoặc nguồn thu không được sử dụng đúng mục đích, tác động môi trường của chính sách sẽ rất hạn chế. Đó cũng là lý do cần nhìn nhận cơ chế giá dưới góc độ một công cụ quản lý tổng hợp: vừa bảo đảm tính toán kinh tế, vừa phải dựa trên các dữ liệu kỹ thuật, môi trường và hiệu quả vận hành có thể kiểm chứng.

Nếu cơ chế giá là công cụ tạo nguồn lực cho hoạt động thu gom và xử lý nước thải thì cơ sở xác định giá chính là yếu tố quyết định tính công bằng, minh bạch và khả năng thực thi chính sách. Một mức giá hợp lý không thể chỉ được xác định bằng cách lấy tổng chi phí ngân sách chia cho lượng nước sử dụng, mà cần phản ánh đầy đủ điều kiện kỹ thuật, đặc điểm hệ thống, quy mô nguồn thải và yêu cầu chất lượng môi trường tại từng khu vực.

Trên thực tế, chi phí của dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải không chỉ nằm ở công đoạn vận hành nhà máy. Để một mét khối nước thải được thu gom và xử lý an toàn, hệ thống phải trải qua nhiều khâu liên tiếp, từ đấu nối hộ gia đình, thu gom qua đường ống, vận chuyển, bơm chuyển tiếp, xử lý sơ bộ, xử lý sinh học, xử lý bùn thải đến quan trắc và kiểm soát chất lượng nước sau xử lý.

Chuyên đề: Hà Nội trước bài toán giá dịch vụ thoát nước, xử lý nước thải (Bài 1): Bài toán đồng thuận từ chính sách đến thực tiễn

Mỗi công đoạn đều phát sinh chi phí. Trong đó, chi phí điện năng cho máy bơm và thiết bị vận hành, hóa chất xử lý, vật tư thay thế, nhân công, bảo dưỡng máy móc, nạo vét cống rãnh, sửa chữa đường ống, duy trì trạm bơm và quản lý hệ thống là những khoản thường xuyên.

Đặc biệt, hệ thống thoát nước đô thị có mối liên hệ chặt chẽ với điều kiện địa hình, mật độ dân cư, cấu trúc đô thị và đặc điểm thủy văn. Khu vực có địa hình thấp trũng, thường xuyên ngập úng có thể cần nhiều trạm bơm và công trình điều tiết hơn. Khu vực có mạng lưới cống cũ, xuống cấp sẽ phát sinh chi phí sửa chữa, duy tu lớn hơn. Những nơi sử dụng hệ thống thoát nước chung, trong đó nước mưa và nước thải cùng chảy trong một mạng lưới, cũng có yêu cầu vận hành khác với khu vực có hệ thống thoát nước riêng.

Vì vậy, để xác định giá dịch vụ có cơ sở khoa học, trước hết phải có hệ thống dữ liệu tương đối đầy đủ về lượng nước thải phát sinh, lưu lượng thực tế được thu gom, công suất vận hành của các nhà máy, chiều dài và tình trạng mạng lưới cống, chi phí điện năng, hóa chất, nhân công, duy tu, bảo dưỡng và chất lượng nước sau xử lý.

Đây không chỉ là dữ liệu phục vụ công tác lập dự toán tài chính mà còn là căn cứ đánh giá hiệu quả môi trường. Nếu không xác định được chính xác lượng nước thải phát sinh và lượng nước thải thực tế được thu gom, thành phố sẽ khó đánh giá mức độ đáp ứng của hạ tầng, khó tính toán chi phí bình quân cho mỗi mét khối nước thải và càng khó xác định khoản thu cần thiết để duy trì hệ thống.

Nhờ những khoản đầu tư rất lớn của Nhà nước, đến nay công suất xử lý nước thải của các nhà máy tại Hà Nội đã tăng lên khoảng 580.000 m³/ngày đêm, tương ứng khả năng xử lý khoảng 50-55% lượng nước thải của thành phố. Tuy nhiên, cùng với việc xây dựng các nhà máy xử lý, thành phố còn phải đầu tư một nguồn kinh phí rất lớn để xây mới, cải thiện hệ thống thu gom và thoát nước thải sau xử lý. Điều này cho thấy năng lực xử lý không thể được đánh giá riêng bằng công suất thiết kế của nhà máy, mà phải đặt trong mối quan hệ với toàn bộ mạng lưới hạ tầng dẫn nước thải đến công trình xử lý.

Nhận định này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Hà Nội đang tiếp tục mở rộng không gian đô thị, phát triển các khu dân cư và hình thành những khu vực đô thị mới. Công suất xử lý được đầu tư tăng lên là điều kiện cần, nhưng để lượng nước thải thực sự được xử lý, thành phố phải đồng thời giải quyết bài toán đấu nối, thu gom và vận chuyển.

“

Ở góc độ tài chính, PGS.TS Cao Thế Hà cho rằng quy mô đầu tư cho hạ tầng thu gom, thoát nước và xử lý nước thải là rất lớn, vượt xa khả năng có thể chỉ dựa vào một nguồn kinh phí duy nhất.

Dẫn kinh nghiệm của Ngân hàng Thế giới và thực tiễn tại một số quốc gia, PGS.TS Cao Thế Hà cho biết để xây dựng hệ thống thu gom, thoát nước và xử lý nước thải đô thị, mức đầu tư có thể lên tới khoảng 1.000 USD cho mỗi m³/ngày công suất xử lý, thậm chí cao hơn. Tại Trung Quốc, Chính phủ đóng góp khoảng 10-30%, trung bình khoảng 25% tổng vốn đầu tư; tại Nhật Bản, tỷ lệ đầu tư từ Chính phủ khoảng 30%, phần còn lại do chính quyền địa phương và doanh nghiệp tư nhân đóng góp. Ở Việt Nam, trước đây phần lớn nguồn kinh phí đầu tư chủ yếu đến từ ngân sách Trung ương và địa phương, trong khi thời gian gần đây các nhà đầu tư tư nhân đã bắt đầu tham gia tích cực hơn thông qua các dự án đối tác công tư (PPP).

Theo ông, các khoản đầu tư ban đầu để xây dựng nhà máy xử lý nước thải và hệ thống thu gom tuy rất lớn nhưng thường được thu xếp tương đối nhanh thông qua các nguồn vốn đầu tư công, vốn vay hoặc hợp tác với doanh nghiệp. Trong khi đó, chi phí vận hành và duy trì hệ thống lại là gánh nặng kéo dài đối với ngân sách chi thường xuyên của thành phố. Đây mới là vấn đề cần được tính toán căn cơ nếu muốn bảo đảm các công trình hoạt động ổn định và phát huy hiệu quả lâu dài.

Đáng nói, yêu cầu đối với các hệ thống xử lý nước thải trong tương lai không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm nước sau xử lý đạt quy chuẩn kỹ thuật. Các đô thị còn phải hướng tới sử dụng năng lượng hiệu quả, giảm phát thải khí nhà kính, quản lý bùn thải, thu hồi tài nguyên và tái sử dụng nước sau xử lý phù hợp với mục đích sử dụng.

“

Hiện nay hệ thống xử lý nước thải tại Việt Nam chủ yếu hướng tới mục tiêu cải thiện chất lượng môi trường nước, bảo đảm nước sau xử lý đạt các quy chuẩn kỹ thuật. Trong khi đó, những yêu cầu cao hơn về bảo vệ môi trường, phát triển bền vững và giảm phát thải khí nhà kính sẽ ngày càng trở thành những tiêu chí bắt buộc. Khi các yêu cầu này được triển khai, nhu cầu đầu tư cũng như chi phí vận hành, duy trì hệ thống chắc chắn sẽ tăng tương ứng.

PGS.TS Cao Thế Hà, Giảng viên cao cấp, nguyên Giám đốc Chương trình Kinh tế môi trường, Trường Đại học Việt Nhật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Điều đó đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận giá dịch vụ trong một chu kỳ dài hạn. Một cơ chế giá chỉ đủ bù đắp những khoản chi trước mắt sẽ khó bảo đảm khả năng phát triển của hệ thống nếu không tính đến nhu cầu thay thế thiết bị, cải tiến công nghệ, nâng cấp nhà máy và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao.

Từ góc độ khoa học môi trường, đây chính là sự chuyển dịch từ mô hình phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách sang mô hình chia sẻ trách nhiệm tài chính giữa Nhà nước, đơn vị cung cấp dịch vụ và người sử dụng. Nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo trong quy hoạch, đầu tư hạ tầng thiết yếu, giám sát chất lượng và bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ; người sử dụng có trách nhiệm đóng góp phù hợp với dịch vụ được cung cấp; doanh nghiệp tham gia đầu tư, quản lý và vận hành theo cơ chế minh bạch.

Tuy nhiên, để xác định một mức giá thực sự có cơ sở, cần làm rõ những cấu phần nào được đưa vào phương án tính toán.

Bốn nhóm chi phí này cho thấy cách tiếp cận khoa học đối với việc định giá không thể chỉ giới hạn ở hoạt động vận hành nhà máy. Nếu chỉ tính tiền điện, hóa chất và nhân công tại công trình xử lý mà bỏ qua chi phí duy trì mạng lưới thu gom, quan trắc, kiểm soát chất lượng và đầu tư đổi mới công nghệ, mức giá đưa ra có thể chưa phản ánh đầy đủ chi phí thực tế của dịch vụ.

Ở phương diện pháp lý, yêu cầu này cũng đã được quy định trong cơ chế quản lý dịch vụ thoát nước. Nghị định 80/2014/NĐ-CP quy định chi phí dịch vụ thoát nước là cơ sở định giá, bao gồm chi phí vận hành, duy trì, bảo dưỡng hệ thống; chi phí khấu hao xe, máy, thiết bị, nhà xưởng, công trình phục vụ hoạt động thoát nước và xử lý nước thải; cùng các chi phí, thuế và phí khác theo quy định. Việc xác định chi phí phải tuân theo nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí thực tế phát sinh và phù hợp với từng loại hệ thống thoát nước chung, riêng hoặc nửa riêng.

Đáng chú ý, ngày 30/9/2026, Bộ Xây dựng ban hành Thông tư số 75/2026/TT-BXD sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 13/2018/TT-BXD về phương pháp định giá dịch vụ thoát nước. Đây là văn bản mới cần được đặt trong bối cảnh Hà Nội đang xây dựng phương án giá để triển khai từ năm 2027.

Theo hướng dẫn mới, giá dịch vụ thoát nước được xác định trên cơ sở giá thành bình quân cho một mét khối nước thải và tỷ suất lợi nhuận định mức. Đối với hệ thống được đầu tư bằng vốn ngân sách nhà nước, tỷ suất lợi nhuận định mức không vượt quá 5%. Các khoản chi phí thực tế hợp lý, hợp lệ được xem xét gồm vật tư trực tiếp, nhân công trực tiếp, máy móc, thiết bị trực tiếp, chi phí sản xuất chung, các chi phí hợp lý khác và chi phí quản lý doanh nghiệp.

Một điểm đáng chú ý khác là Thông tư 75/2026/TT-BXD bổ sung cách xác định hệ số K đối với nước thải không phải nước thải sinh hoạt, dựa trên hàm lượng chất gây ô nhiễm và chỉ tiêu COD trung bình. Theo đó, mức COD càng cao thì hệ số điều chỉnh càng lớn. Cách tiếp cận này cho thấy định giá dịch vụ thoát nước đang được hoàn thiện theo hướng quan tâm hơn đến đặc tính ô nhiễm của nguồn thải, thay vì chỉ nhìn vào thể tích nước thải.

Đây là cơ sở quan trọng để Hà Nội tham khảo khi hoàn thiện phương án giá, nhất là đối với các nhóm khách hàng có đặc điểm nước thải khác nhau. Việc xác định giá dựa trên chi phí thực tế, điều kiện kỹ thuật và mức độ ô nhiễm sẽ giúp hạn chế tình trạng tính toán bình quân thiếu chính xác, đồng thời tạo cơ sở cho việc phân bổ chi phí công bằng hơn giữa các nhóm sử dụng dịch vụ.

Một trong những vấn đề được quan tâm khi xây dựng cơ chế thu giá dịch vụ tại Hà Nội là phương pháp xác định lượng nước thải phát sinh. Theo phương án dự thảo, lượng nước sạch sử dụng được xem là căn cứ để xác định nghĩa vụ thanh toán của hộ gia đình, cá nhân và các tổ chức thuộc phạm vi áp dụng. Đây là phương pháp có ưu điểm về tính đơn giản, khả năng triển khai và tận dụng dữ liệu sẵn có từ đơn vị cấp nước.

Tuy nhiên, về mặt khoa học môi trường, lượng nước sạch tiêu thụ và mức độ ô nhiễm của nước thải là hai đại lượng không hoàn toàn đồng nhất.

Lượng nước sạch sử dụng có thể là căn cứ tương đối phù hợp để ước tính thể tích nước thải sinh hoạt phát sinh, bởi phần lớn lượng nước được sử dụng cho ăn uống, vệ sinh, tắm giặt và các hoạt động sinh hoạt khác cuối cùng sẽ trở thành nước thải. Tuy nhiên, không phải toàn bộ lượng nước sạch đều đi vào hệ thống thoát nước. Một phần có thể được sử dụng để tưới cây, rửa sân, bổ sung vào các mục đích không phát sinh nước thải hoặc thất thoát trong quá trình sử dụng.

Mặt khác, lượng nước thải có thể bị bổ sung bởi nước mưa xâm nhập vào mạng lưới cống chung, nước ngầm thấm vào đường ống hoặc các nguồn nước khác. Vì vậy, để xác định chính xác lưu lượng nước thải đi vào nhà máy, cần kết hợp dữ liệu đồng hồ nước, đặc điểm sử dụng nước, hệ số phát sinh nước thải và số liệu đo lưu lượng tại các tuyến cống, trạm bơm, nhà máy xử lý.

Điểm mới trong Thông tư 75/2026/TT-BXD cũng cho thấy sự cần thiết của cách tiếp cận này. Việc bổ sung hệ số K dựa trên chỉ tiêu COD đối với nước thải không phải nước thải sinh hoạt là cơ sở để điều chỉnh giá theo đặc tính ô nhiễm của nguồn thải. Đây là bước tiến quan trọng về phương pháp, bởi chi phí xử lý một mét khối nước thải có thể khác nhau đáng kể tùy thuộc vào thành phần và nồng độ các chất ô nhiễm.

Tuy nhiên, việc áp dụng các hệ số điều chỉnh cần đi kèm quy trình quan trắc, lấy mẫu, phân tích có tính đại diện và cơ chế kiểm tra độc lập. Nếu chỉ dựa vào kết quả phân tích tại một thời điểm, trong khi đặc điểm nguồn thải thay đổi theo thời gian, mức giá có thể chưa phản ánh đúng tải lượng ô nhiễm thực tế. Do đó, cần xác định rõ tần suất lấy mẫu, vị trí lấy mẫu, phương pháp phân tích và trách nhiệm cung cấp dữ liệu của các cơ sở thuộc diện phải đánh giá.

Đối với hộ gia đình, việc yêu cầu từng hộ thực hiện phân tích thành phần nước thải để xác định giá sẽ khó khả thi cả về kinh tế lẫn tổ chức quản lý. Vì vậy, cách tính theo lượng nước sạch tiêu thụ có thể tiếp tục là phương pháp phù hợp trong điều kiện hiện nay, nhưng cần có cơ chế riêng đối với những đối tượng có đặc tính nước thải khác biệt.

Một đặc điểm đáng chú ý của Hà Nội là hệ thống thoát nước và thu gom nước thải không đồng nhất giữa các khu vực. Tại khu vực nội đô cũ, nhiều tuyến cống đã được xây dựng từ lâu, hệ thống thoát nước chung vẫn phổ biến, trong khi một số khu đô thị mới có hệ thống thu gom riêng và nhà máy xử lý nước thải cục bộ. Ở các khu vực ngoại thành, mật độ dân cư, điều kiện địa hình, mức độ hoàn thiện hạ tầng và khả năng đấu nối cũng có sự khác biệt.

Sự khác nhau này đặt ra yêu cầu phương án giá phải có cách tiếp cận linh hoạt, vừa bảo đảm khung pháp lý thống nhất, vừa phản ánh được chi phí và điều kiện cung cấp dịch vụ thực tế. Khu vực có địa hình thấp trũng, thường xuyên ngập úng có thể cần nhiều trạm bơm và công trình điều tiết hơn. Những nơi sử dụng hệ thống thoát nước chung có yêu cầu vận hành khác với khu vực có hệ thống thoát nước riêng. Trong khi đó, những khu vực chưa có mạng lưới thu gom hoàn chỉnh cần có lộ trình đầu tư và cơ chế tài chính phù hợp.

Một phương án cần được xem xét là xây dựng bộ dữ liệu không gian về mạng lưới thoát nước, lưu vực thu gom, phạm vi phục vụ của từng nhà máy, tình trạng đấu nối và chất lượng nước sau xử lý. Từ đó, việc tính toán giá và phân bổ chi phí sẽ có cơ sở rõ ràng hơn, đồng thời hạn chế nguy cơ thu tiền nhưng không chứng minh được phạm vi dịch vụ mà người dân thực sự được hưởng.

Một trong những yêu cầu quan trọng nhất khi triển khai cơ chế giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải là phải phân biệt rõ hiệu quả tài chính với hiệu quả môi trường. Hai yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất.

Hiệu quả tài chính thể hiện ở khả năng huy động nguồn thu, bù đắp chi phí vận hành, duy tu, bảo dưỡng và tạo nguồn lực để đầu tư nâng cấp hệ thống. Trong khi đó, hiệu quả môi trường phải được thể hiện bằng những thay đổi có thể đo lường được như lượng nước thải được thu gom tăng lên, tỷ lệ nước thải được xử lý đạt quy chuẩn được cải thiện và chất lượng nguồn nước tiếp nhận từng bước phục hồi.

Nếu chỉ đánh giá thành công của chính sách thông qua số tiền thu được, thành phố có thể đạt mục tiêu tài chính nhưng chưa chắc đã giải quyết được vấn đề ô nhiễm nước. Ngược lại, nếu hệ thống được đầu tư tốt nhưng không có nguồn kinh phí ổn định để vận hành, hiệu quả môi trường cũng khó duy trì lâu dài.

Vì vậy, cơ chế giá cần được đặt trong một hệ thống đánh giá gồm cả chỉ số đầu vào, chỉ số vận hành và chỉ số đầu ra môi trường. Trong đó, nguồn thu chỉ là một trong những điều kiện bảo đảm, còn kết quả cuối cùng phải được phản ánh bằng chất lượng dịch vụ và mức độ cải thiện môi trường nước.

Thực tế phát triển hạ tầng nước thải tại Việt Nam cho thấy khoảng cách giữa công suất thiết kế, lượng nước thải thực tế được tiếp nhận và hiệu quả xử lý vẫn là vấn đề cần quan tâm.

Theo số liệu được công bố tại thời điểm tháng 12/2024, cả nước có 83 nhà máy xử lý nước thải đô thị đang vận hành tại hơn 50 đô thị, với tổng công suất thiết kế khoảng 2,064 triệu m³/ngày đêm. Tuy nhiên, công suất thực tế chỉ đạt khoảng 1,063 triệu m³/ngày đêm, tương đương hơn một nửa công suất thiết kế.

Khoảng cách này cho thấy việc đầu tư xây dựng nhà máy chưa đủ để bảo đảm toàn bộ lượng nước thải phát sinh được xử lý. Khả năng khai thác công suất còn phụ thuộc vào mạng lưới thu gom, số lượng hộ đấu nối, lưu lượng nước thải đầu vào, điều kiện vận hành và khả năng đáp ứng của hệ thống kỹ thuật.

Đối với Hà Nội, việc đưa Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá vào vận hành đã tạo thêm năng lực đáng kể cho hệ thống xử lý nước thải đô thị. Tuy nhiên, thành phố vẫn phải tiếp tục đầu tư các tuyến cống, công trình đầu mối và mạng lưới thu gom tại những khu vực chưa được kết nối đầy đủ.

Đặt trong bối cảnh đó, cơ chế giá dịch vụ cần tạo được mối liên hệ giữa nguồn thu với khả năng mở rộng phạm vi phục vụ. Nguồn lực huy động được phải góp phần giải quyết những điểm nghẽn thực tế của hệ thống, thay vì chỉ tập trung duy trì những công trình hiện hữu.

Đối với việc đánh giá hiệu quả của cơ chế thu giá, PGS.TS Cao Thế Hà nhấn mạnh hai chỉ số cần tập trung theo dõi là lượng nước thải được thu gom và tỷ lệ nước thải được xử lý đạt quy chuẩn.

“

Để đánh giá hiệu quả của cơ chế thu giá dịch vụ, cần tập trung vào hai chỉ số cơ bản: Lượng nước thải được thu gom và tỷ lệ nước thải được xử lý đạt quy chuẩn. Đây là những thông số trực tiếp phản ánh khả năng hoạt động của hệ thống thu gom và xử lý nước thải, đồng thời cho thấy nguồn lực đầu tư có được chuyển hóa thành kết quả thực tế hay không.

PGS.TS Cao Thế Hà, Giảng viên cao cấp, nguyên Giám đốc Chương trình Kinh tế môi trường, Trường Đại học Việt Nhật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Đây là hai chỉ số có tính nền tảng. Bởi nếu lượng nước thải được thu gom không tăng, điều đó cho thấy mạng lưới đấu nối và phạm vi phục vụ có thể chưa được cải thiện. Nếu lượng nước thải được đưa về nhà máy tăng nhưng tỷ lệ xử lý đạt quy chuẩn không được bảo đảm, mục tiêu kiểm soát ô nhiễm vẫn chưa hoàn thành.

Bên cạnh hai chỉ số mà chuyên gia nhấn mạnh, để phục vụ công tác quản lý và giám sát dài hạn, thành phố có thể xây dựng bộ chỉ số chi tiết hơn. Trước hết là lượng nước thải phát sinh và tỷ lệ được thu gom. Chỉ số này cần được xác định trên cơ sở lưu lượng nước thải ước tính phát sinh tại các khu vực, kết hợp với số liệu đo đạc thực tế tại các tuyến cống, trạm bơm và nhà máy. Việc so sánh lượng nước thải phát sinh với lượng nước được đưa vào hệ thống sẽ giúp nhận diện những khu vực còn thất thoát, chưa đấu nối hoặc có nguồn xả trực tiếp ra môi trường.

Tiếp đó là tỷ lệ nước thải được xử lý đạt quy chuẩn. Không nên chỉ căn cứ vào số lượng nhà máy hoặc công suất thiết kế, mà cần đánh giá lượng nước thải thực tế được xử lý, chất lượng nước đầu ra và mức độ tuân thủ các quy chuẩn môi trường tương ứng với từng công trình.

Một chỉ số khác có ý nghĩa quan trọng là chất lượng nguồn nước tiếp nhận. Đây là chỉ số phản ánh tác động môi trường ở quy mô lưu vực.

Ngoài ra, cần theo dõi hiệu quả vận hành của các nhà máy xử lý nước thải thông qua công suất thực tế so với công suất thiết kế, thời gian vận hành, lượng điện và hóa chất tiêu thụ, lượng bùn phát sinh, tình trạng thiết bị và chi phí xử lý bình quân trên mỗi mét khối nước thải. Khả năng duy trì, bảo dưỡng hệ thống cũng phải được đánh giá thường xuyên, bởi một cơ chế giá có hiệu quả phải giúp thành phố chủ động hơn trong việc sửa chữa, nạo vét, thay thế thiết bị, bảo dưỡng đường ống và xử lý các sự cố phát sinh.

Một trong những rủi ro cần đặc biệt lưu ý là nguồn thu tăng nhưng năng lực cung cấp dịch vụ không được cải thiện tương ứng. Đây không chỉ là hạn chế về mặt quản lý tài chính mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin của người dân đối với chính sách.

Trong trường hợp người dân phải thanh toán thêm một khoản tiền trên hóa đơn nước sạch nhưng hệ thống thoát nước tại khu vực sinh sống vẫn chưa được cải thiện, tình trạng nước thải chưa được thu gom vẫn tiếp diễn hoặc các nhà máy chưa vận hành hiệu quả, chính sách sẽ khó nhận được sự đồng thuận lâu dài.

Vì vậy, cùng với việc triển khai thu, Hà Nội cần có kế hoạch sử dụng nguồn thu gắn với những mục tiêu cụ thể. Chẳng hạn, kinh phí dành cho duy tu, bảo dưỡng mạng lưới cống; kinh phí vận hành nhà máy; kinh phí quan trắc, kiểm soát chất lượng nước; kinh phí sửa chữa các điểm nghẽn và đầu tư nâng cấp công nghệ cần được xác định rõ ràng.

Cơ chế công khai thông tin cũng cần được xem là một cấu phần không thể thiếu. Người dân cần được tiếp cận những thông tin cơ bản như tổng số tiền đã thu, tổng chi phí cung cấp dịch vụ, lượng nước thải được thu gom, công suất vận hành của từng nhà máy, kết quả quan trắc nước sau xử lý và những hạng mục được ưu tiên đầu tư.

Đặc biệt, dữ liệu quan trắc môi trường cần được công bố định kỳ, có khả năng truy xuất và đối chiếu. Đối với những nhà máy có hệ thống quan trắc tự động, liên tục, thông tin về chất lượng nước thải đầu ra cần được quản lý, giám sát theo đúng quy định và khai thác phục vụ công tác quản lý môi trường.

Việc công khai dữ liệu không chỉ giúp người dân giám sát mà còn tạo áp lực tích cực đối với đơn vị quản lý, vận hành. Khi kết quả xử lý được đo lường và công bố, những bất cập về công suất, chất lượng nước đầu ra hoặc tình trạng vận hành thiếu ổn định sẽ có cơ sở để được phát hiện và khắc phục.

Tuy nhiên, công khai dữ liệu phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Đây là cách để biến cơ chế giá từ một công cụ thu tiền thành công cụ thúc đẩy chất lượng dịch vụ, qua đó củng cố niềm tin của người dân đối với chính sách.

Từ kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn triển khai tại các đô thị, có thể thấy cơ chế tài chính cho hoạt động thoát nước và xử lý nước thải không thể chỉ dựa vào một nguồn vốn duy nhất. Việc phân bổ trách nhiệm giữa ngân sách nhà nước, doanh nghiệp và người sử dụng dịch vụ cần được thiết kế phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, khả năng chi trả và mức độ hoàn thiện hạ tầng của từng địa phương.

Đối với Hà Nội, bài toán này cần được đặt trong bối cảnh thành phố đang triển khai đồng thời nhiều dự án xử lý ô nhiễm, mở rộng mạng lưới thu gom và cải thiện chất lượng môi trường nước. Việc huy động thêm nguồn lực từ người sử dụng dịch vụ là cần thiết, nhưng không thể thay thế trách nhiệm đầu tư, quản lý và giám sát của chính quyền thành phố.

Trước hết, lộ trình thu cần được xây dựng trên cơ sở cân đối giữa nhu cầu tài chính của hệ thống và khả năng chi trả của người dân. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng bởi nước sạch và dịch vụ thoát nước là những dịch vụ thiết yếu, gắn trực tiếp với đời sống hằng ngày.

Việc áp dụng mức thu quá thấp trong thời gian dài có thể khiến nguồn thu không đủ trang trải chi phí vận hành, duy tu và bảo dưỡng. Tuy nhiên, nếu điều chỉnh tăng quá nhanh, không tính đến thu nhập, mức sống và điều kiện hạ tầng của từng nhóm dân cư, chính sách có thể tạo thêm áp lực cho các hộ gia đình.

Bên cạnh đó, cần làm rõ trách nhiệm của các đơn vị cung cấp dịch vụ. Khi thu tiền thông qua hóa đơn nước sạch, các đơn vị cấp nước có thể đảm nhiệm vai trò tổ chức thu, nhưng trách nhiệm quản lý và sử dụng nguồn thu cần được phân định rõ với trách nhiệm vận hành hệ thống thoát nước, xử lý nước thải.

Người dân cần được thông tin cụ thể về khoản thu, phương pháp tính, căn cứ xác định lượng nước thải và cơ chế giải quyết khiếu nại nếu phát sinh sai sót.

Một vấn đề khác là cần tăng cường kiểm soát việc sử dụng nguồn thu. Nếu khoản tiền dịch vụ được thu cùng hóa đơn nước sạch nhưng không có cơ chế theo dõi riêng, người dân sẽ khó đánh giá nguồn tiền được chuyển đến đâu và được sử dụng như thế nào.

Một định hướng quan trọng khác cần được tính đến khi xây dựng cơ chế giá là sự chuyển dịch từ tư duy xử lý nước thải đơn thuần sang quản lý tổng hợp tài nguyên nước và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Trong cách tiếp cận truyền thống, nước thải thường được xem là chất thải cần thu gom, xử lý và thải bỏ. Tuy nhiên, với sự phát triển của công nghệ, nước sau xử lý có thể được tái sử dụng cho một số mục đích phù hợp như tưới cây, rửa đường, bổ sung nước cho các hoạt động công nghiệp hoặc những nhu cầu không đòi hỏi chất lượng nước cấp cho sinh hoạt.

Bên cạnh đó, bùn thải từ quá trình xử lý nước thải cũng có thể được nghiên cứu để thu hồi một số thành phần có giá trị, sản xuất năng lượng hoặc tái sử dụng trong những điều kiện đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và môi trường. Việc thu hồi tài nguyên từ nước thải không chỉ góp phần giảm lượng chất thải phải xử lý cuối cùng mà còn mở ra khả năng giảm chi phí vận hành và tạo thêm giá trị kinh tế.

Một vấn đề không thể bỏ qua là cơ chế giá dịch vụ cần được triển khai đồng bộ với các công cụ quản lý ô nhiễm khác. Việc thu tiền từ hộ gia đình không thể thay thế hoạt động kiểm soát nguồn thải từ các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, cũng như trách nhiệm xử lý nước thải của các khu đô thị, khu công nghiệp và những chủ thể phát sinh nguồn thải đặc thù.

Từ những phân tích trên có thể thấy, từ góc độ khoa học môi trường, muốn thu đúng, thu đủ phải bắt đầu từ dữ liệu đúng, phương pháp tính đúng và xác định đầy đủ chi phí cần thiết để bảo đảm chất lượng dịch vụ. Muốn người dân đồng thuận, phải chứng minh được khoản tiền họ đóng góp được sử dụng minh bạch và mang lại những thay đổi cụ thể. Và muốn cải thiện chất lượng nước, cơ chế giá phải đi cùng đầu tư hạ tầng, nâng cao năng lực vận hành, kiểm soát nguồn thải và giám sát chất lượng môi trường.

Đây chính là những điều kiện để khoản thu dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải không chỉ dừng lại ở một nghĩa vụ tài chính mới, mà thực sự trở thành nguồn lực cho quá trình phục hồi các dòng sông, hồ và hệ sinh thái nước của Thủ đô.

Hà Nội thu giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải: Người dân sẽ phải chi trả như thế nào? (Bài 3)