[Góc nhìn tuần qua]: Mưa lớn dồn dập – Lời cảnh báo từ khí hậu cực đoan

Điều đáng chú ý không chỉ là lượng mưa hay phạm vi ảnh hưởng, mà ở tính chất liên hoàn của thời tiết. Khi một đợt mưa chưa kết thúc, nguy cơ từ đợt mưa tiếp theo đã xuất hiện. Đất ở nhiều khu vực đã bão hòa nước, sông suối tiếp tục lên nhanh, trong khi các đô thị phải căng mình tiêu thoát nước. Ở miền núi, nguy cơ lũ quét, sạt lở gia tăng; tại đồng bằng và đô thị, ngập úng tiếp tục trở thành thách thức đối với hạ tầng và đời sống.

Những diễn biến này cho thấy thời tiết cực đoan đang tác động ngày càng trực tiếp đến hoạt động kinh tế - xã hội, đồng thời đặt ra câu hỏi về khả năng chống chịu của các hệ thống hạ tầng và cộng đồng.

Tại Hà Nội, những trận mưa lớn trong thời gian ngắn có thể nhanh chóng biến nhiều tuyến phố thành điểm ngập, gây ùn tắc giao thông và đảo lộn sinh hoạt. Mật độ xây dựng cao, bề mặt bê tông hóa lớn làm hạn chế khả năng thấm nước tự nhiên, trong khi hồ, ao, kênh mương và các không gian trữ nước chịu sức ép từ quá trình đô thị hóa.

Khi lượng nước đổ xuống vượt quá khả năng tiêu thoát, những điểm yếu của hạ tầng lập tức bộc lộ. Ngập không chỉ ảnh hưởng đến giao thông mà còn tác động tới trường học, bệnh viện, khu dân cư và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Những nơi vốn có khả năng tiêu thoát hạn chế càng dễ bị tổn thương khi mưa lớn xuất hiện liên tục.

Ở nông thôn, mưa kéo dài gây sức ép lên sản xuất, nhất là khi nhiều diện tích lúa, hoa màu bước vào thời điểm thu hoạch. Ngập úng, đổ ngã làm giảm năng suất, gây khó khăn cho thu hoạch và vận chuyển nông sản. Mưa sai thời điểm còn có thể làm đảo lộn lịch thời vụ, gia tăng nguy cơ dịch bệnh trên cây trồng, vật nuôi.

Tại miền núi, mưa lớn kéo dài làm gia tăng nguy cơ lũ quét, sạt lở đất. Những khu dân cư ven suối, dưới chân núi, gần taluy hoặc ở khu vực địa hình không ổn định luôn đứng trước rủi ro khi đất đã bão hòa nước. Đáng lo hơn, các rủi ro có thể xảy ra đồng thời. Một đợt mưa lớn có thể gây ngập tại đô thị, làm nước sông dâng ở vùng hạ du, gia tăng lũ quét, sạt lở ở miền núi, đồng thời ảnh hưởng đến sản xuất và giao thông trên diện rộng. Thiên tai vì thế không còn là những sự kiện riêng lẻ mà có xu hướng chồng lấn, nối tiếp, tạo sức ép lớn hơn đối với năng lực ứng phó.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, vấn đề càng cần được nhìn nhận ở tầm dài hạn. Khí hậu cực đoan không chỉ thể hiện qua những trận mưa rất lớn, mà còn ở sự thay đổi về thời gian, cường độ và phạm vi của các hiện tượng thời tiết. Nắng nóng kéo dài có thể nối tiếp mưa cực đoan; hạn hán, thiếu nước có thể đan xen với lũ lụt. Những trạng thái thời tiết chuyển đổi nhanh khiến các quy luật từng được sử dụng làm cơ sở cho sản xuất và quy hoạch ngày càng khó đáp ứng đầy đủ thực tế.

Một đô thị được thiết kế theo các thông số khí hậu trong quá khứ có thể gặp khó khăn khi xuất hiện trận mưa vượt mức tính toán. Một lịch thời vụ vốn phù hợp trong nhiều năm cũng có thể trở thành rủi ro khi mưa lớn xuất hiện đúng thời điểm thu hoạch. Những khu dân cư nằm tại vùng trũng, ven sông, dưới chân taluy nếu không được đánh giá đầy đủ về nguy cơ thiên tai sẽ tiếp tục phải đối mặt với rủi ro lặp lại.

Tác động của khí hậu cực đoan cũng không phân bổ đồng đều. Người dân ở vùng trũng thấp, ven sông, miền núi hoặc phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông nghiệp thường dễ tổn thương hơn. Khả năng phục hồi sau thiên tai phụ thuộc không chỉ vào mức độ thiệt hại mà còn vào điều kiện nhà ở, sinh kế, hạ tầng và khả năng tiếp cận thông tin. Vì vậy, thích ứng với biến đổi khí hậu cần được đặt trong tư duy quản lý rủi ro dài hạn, thay vì chỉ tập trung khắc phục hậu quả sau mỗi đợt thiên tai.

Đối với đô thị, hệ thống thoát nước cần được tính toán theo các kịch bản mưa cực đoan, đồng thời bảo vệ những không gian có khả năng giữ và điều tiết nước. Hồ điều hòa, sông, ao, vùng trũng và không gian xanh cần được nhìn nhận như những cấu phần của hạ tầng chống ngập tự nhiên. Trong quá trình đô thị hóa, giữ lại không gian cho nước cũng quan trọng không kém việc mở rộng các công trình tiêu thoát.

Đối với tài nguyên nước, quản lý theo lưu vực và vận hành hồ chứa cần được đặt trong mối liên hệ giữa mùa lũ và mùa khô. Một dòng sông vừa phải bảo đảm an toàn cho hạ du trong mùa mưa, vừa phải duy trì nguồn nước cho sản xuất và sinh hoạt trong mùa khô. Khi khí hậu biến động, bài toán phân bổ và điều hòa nguồn nước càng đòi hỏi cách tiếp cận tổng hợp.

Trong nông nghiệp, thích ứng cần bắt đầu từ việc điều chỉnh lịch thời vụ, lựa chọn giống phù hợp, chủ động tiêu thoát nước và tăng cường cảnh báo sớm. Người dân cũng cần được tiếp cận nhanh với thông tin dự báo, kỹ năng phòng tránh thiên tai và phương án ứng phó tại chỗ.

Những trận mưa lớn dồn dập trong tuần qua vì thế không chỉ là câu chuyện của một mùa mưa nhiều nước. Đó là phép thử đối với hạ tầng, quy hoạch và năng lực chống chịu của cộng đồng trước một khí hậu đang thay đổi.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn mà các hiện tượng khí hậu cực đoan xuất hiện dày hơn, mạnh hơn và khó lường hơn. Trong bối cảnh đó, ứng phó với biến đổi khí hậu không thể chỉ là những giải pháp mang tính thời điểm mỗi khi có thiên tai. Đó phải là quá trình thay đổi từ quy hoạch phát triển, quản lý tài nguyên nước, xây dựng hạ tầng đến nâng cao năng lực thích ứng của từng địa phương và từng cộng đồng.

Điều quyết định mức độ thiệt hại không chỉ là lượng mưa, mà là khả năng chuẩn bị của con người trước một khí hậu đang thay đổi. Khi coi biến đổi khí hậu là một phần của bài toán phát triển, thay vì một hiện tượng bất thường, các đô thị và cộng đồng sẽ có cơ hội trở nên bền vững và chống chịu tốt hơn trước những cú sốc của thiên nhiên.

[Góc nhìn tuần qua]: Không khí lạnh đầu mùa – lời cảnh báo về biến đổi khí hậu