Từ ngày 1/7/2026, Luật Thủ đô năm 2026 chính thức có hiệu lực, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong định hướng phát triển của Hà Nội. Nếu các cơ chế đặc thù trước đây chủ yếu tập trung vào quản lý đô thị và đầu tư hạ tầng, thì lần đầu tiên một đạo luật về Thủ đô đặt khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, mở ra kỳ vọng về một mô hình tăng trưởng mới dựa trên tri thức và công nghệ.

Trong nhiều năm qua, tăng trưởng của Hà Nội chủ yếu được thúc đẩy bởi đầu tư hạ tầng, mở rộng không gian đô thị và phát triển dịch vụ. Mô hình này đã tạo nền tảng cho sự phát triển của Thủ đô nhưng cũng dần bộc lộ những giới hạn khi quỹ đất ngày càng thu hẹp, chi phí phát triển tăng cao, trong khi năng suất lao động và hàm lượng công nghệ trong tăng trưởng chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế hiện đại.

Luật Thủ đô năm 2026 được xây dựng với mục tiêu tạo ra sự chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa vào nguồn lực truyền thống sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ngay tại Điều 2, luật xác định Hà Nội là trung tâm lớn về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của cả nước, đặt các lĩnh vực này ngang tầm với vai trò trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục và hội nhập quốc tế.

Đây là định hướng phù hợp với lợi thế sẵn có của Hà Nội - nơi tập trung nhiều trường đại học, viện nghiên cứu, phòng thí nghiệm trọng điểm cùng đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học hàng đầu cả nước. Tuy nhiên, trong nhiều năm, nguồn lực khoa học vẫn chưa được chuyển hóa hiệu quả thành sản phẩm, công nghệ hay doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng vẫn là một trong những điểm nghẽn lớn của hệ sinh thái khoa học công nghệ.

Luật Thủ đô được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những nút thắt này thông qua các cơ chế khuyến khích chuyển giao công nghệ, phát triển doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off), huy động nguồn lực xã hội cho nghiên cứu và đổi mới phương thức đầu tư đối với khoa học, công nghệ. Mục tiêu không chỉ là phát triển từng dự án riêng lẻ mà từng bước hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có khả năng lan tỏa trên phạm vi cả nước.

Một điểm nhấn khác của Luật Thủ đô là việc trao cho Hà Nội 199 thẩm quyền đặc thù, tạo không gian thể chế rộng hơn để chủ động thí điểm các cơ chế, chính sách mới phù hợp với điều kiện thực tiễn. Đây được xem là bước chuyển từ mô hình quản lý tập trung sang phân quyền mạnh hơn, giúp chính quyền thành phố linh hoạt hơn trong giải quyết các bài toán phát triển.

Trong lĩnh vực chuyển đổi số, luật không chỉ coi đây là việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động hành chính mà hướng tới xây dựng mô hình quản trị đô thị dựa trên dữ liệu số. Dữ liệu được xác định là nguồn lực phát triển mới, còn chuyển đổi số trở thành động lực nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của Thủ đô.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Hà Nội đặt ra nhiều chỉ tiêu cụ thể trong năm 2026 như kinh tế số đóng góp tối thiểu 22% GRDP; 50% thủ tục hành chính được tổ chức lại theo nhóm sự kiện; 80% doanh nghiệp thành lập mới được hỗ trợ thông qua quy trình khởi sự số; đồng thời mở rộng các nền tảng số để tư vấn, hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình hoạt động.

Bên cạnh đó, thành phố cũng triển khai kế hoạch phát triển doanh nghiệp khởi nguồn từ các trường đại học và viện nghiên cứu, phấn đấu hình thành ít nhất 20 doanh nghiệp ngay trong năm 2026. Một trong những điểm mới đáng chú ý là cho phép các tổ chức khoa học góp vốn bằng kết quả nghiên cứu, tạo cơ chế để tài sản trí tuệ được thương mại hóa và trở thành nguồn lực phát triển kinh tế.

Những mục tiêu này được đặt ra trên nền tảng tăng trưởng tích cực của kinh tế Thủ đô. Năm 2025, GRDP của Hà Nội tăng 8,16%, quy mô nền kinh tế đạt khoảng 63 tỷ USD, đứng thứ hai cả nước; thu hút hơn 4,3 tỷ USD vốn FDI và GRDP bình quân đầu người đạt gần 180 triệu đồng. Trên nền tảng đó, thành phố đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP đạt khoảng 11% trong năm 2026, hướng tới quy mô kinh tế hơn 70 tỷ USD và vượt 113 tỷ USD vào năm 2030.

Đáng chú ý, động lực tăng trưởng trong giai đoạn tới được xác định không còn chủ yếu dựa vào mở rộng đầu tư hay phát triển theo chiều rộng, mà đến từ kinh tế số, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và khu vực doanh nghiệp tư nhân.

Ở góc độ rộng hơn, Luật Thủ đô năm 2026 không chỉ là đạo luật dành riêng cho Hà Nội mà còn mang ý nghĩa như một bước thử nghiệm thể chế trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Việt Nam. Điều 9 của luật cho phép thành phố thí điểm các cơ chế, chính sách mới, khác với quy định hiện hành hoặc đối với những vấn đề pháp luật chưa điều chỉnh, tạo dư địa để thử nghiệm các mô hình quản trị hiện đại.

Nếu được triển khai đồng bộ và hiệu quả, Hà Nội sẽ không chỉ là địa phương hưởng lợi từ các cơ chế đặc thù mà còn trở thành nơi kiểm nghiệm những chính sách phát triển mới trước khi nhân rộng trên phạm vi cả nước. Đây không chỉ là cơ hội để Thủ đô bứt phá, mà còn là bước đi quan trọng trong tiến trình xây dựng nền kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam.

Thảo luận Luật Thủ đô (sửa đổi): Cần giải pháp căn cơ cho ô nhiễm môi trường

Thiên Thanh