Trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cấp thiết, việc chuyển đổi từ mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống sang kinh tế tuần hoàn đã trở thành mục tiêu chiến lược của nhiều quốc gia và doanh nghiệp lớn.

Tại Việt Nam, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đang tiên phong hiện thực hóa tư duy này bằng những giải pháp mang tính đột phá nhằm quản lý, xử lý và tái sử dụng nguồn đất đá thải mỏ tại tỉnh Quảng Ninh.

​Nhiều thập kỷ qua, hoạt động khai thác than lộ thiên đã để lại những bãi thải đất đá khổng lồ với độ cao hàng trăm mét, chiếm dụng diện tích đất lớn và tiềm ẩn nhiều nguy cơ về sạt lở, bụi bẩn mỗi khi mùa mưa bão hay nắng hạn kéo dài.

Thực hiện chủ trương khai thác, thu hồi, sử dụng, kinh doanh đất đá thải mỏ, TKV đã triển khai lập, phê duyệt và ban hành Quy hoạch các khu vực hoạt động khai thác, sử dụng và kinh doanh đất đá thải trong quá trình khai thác và chế biến than thuộc TKV trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh đến năm 2030 và dự báo sau năm 2030.

Quy hoạch bao gồm 16 địa điểm khai thác với tổng khối lượng đất đá thải có thể khai thác, thu hồi khoảng trên 633 triệu m³. Đồng thời, Tập đoàn đã giao nhiệm vụ cho hai đơn vị chế biến, kinh doanh than chủ trì, phối hợp với các cơ quan chức năng và đơn vị liên quan thực hiện các thủ tục đề nghị cấp phép khai thác, sử dụng đất đá thải tại bãi thải mỏ.

Công ty Chế biến than Quảng Ninh là một trong hai đơn vị được TKV giao nhiệm vụ triển khai khai thác, thu hồi và sử dụng đất đá thải mỏ. Đơn vị đang tích cực phối hợp với các sở, ngành, địa phương và các đơn vị sản xuất than để hoàn thiện các thủ tục pháp lý, từng bước đưa nguồn đất đá thải mỏ vào phục vụ các công trình xây dựng, hạ tầng trên địa bàn.

Theo ông Bùi Quang Huy, Giám đốc Công ty Chế biến than Quảng Ninh, thực hiện chủ trương của tỉnh Quảng Ninh và chỉ đạo của TKV về việc tái sử dụng đất đá thải mỏ làm vật liệu san lấp, vật liệu xây dựng phục vụ các công trình, dự án và hạ tầng giao thông, từ năm 2022, Công ty đã được Tập đoàn giao nhiệm vụ tổ chức triển khai thực hiện. Ngay sau khi được giao nhiệm vụ, Công ty đã chủ động phối hợp với các đơn vị liên quan khảo sát hiện trạng, xây dựng phương án khai thác, đồng thời hoàn thiện các thủ tục pháp lý để sớm đưa đất đá thải mỏ vào sử dụng.

Đáng chú ý, phương án thu hồi và sử dụng đất đá thải mỏ tại khu Bắc Bàng Danh, mỏ Hà Tu giai đoạn 1 đang được triển khai với tiến độ tích cực. Ngày 12/5/2026, Công ty CP Than Hà Tu đã bàn giao mặt bằng tập kết đất đá thải cho Công ty Chế biến than Quảng Ninh. Ngay sau đó, đơn vị đã khởi công mở rộng mặt bằng, hoàn thiện tuyến đường vận chuyển đất đá từ bãi tập kết ra cảng tiêu thụ; đồng thời phối hợp với Công ty Quang Minh thực hiện các thủ tục hợp quy sản phẩm theo quy định để đưa vào tiêu thụ từ tháng 6/2026. Theo kế hoạch, riêng trong năm 2026, Công ty dự kiến tiêu thụ trên 3 triệu m³ đất đá thải phục vụ san lấp mặt bằng cho các công trình, dự án. Đến tháng 8/2028, sản lượng tiêu thụ dự kiến đạt khoảng 14 triệu m³.

Bên cạnh đó, Công ty đang tiếp tục đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện các thủ tục pháp lý để triển khai hai phương án thu hồi và sử dụng đất đá thải mỏ tại khu vực vỉa 7, mỏ Mạo Khê và Suối Lại (Than Hòn Gai), với tổng trữ lượng gần 8 triệu m³. Khi được cấp phép và đưa vào khai thác, các dự án này sẽ góp phần mở rộng nguồn cung vật liệu san lấp, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm áp lực cho các bãi thải mỏ trên địa bàn.

Hiện nay, TKV đã lập và phê duyệt 7 phương án thu hồi, sử dụng đất đá thải mỏ trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh. Trong đó, 4 phương án đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng tỉnh Quảng Ninh chấp thuận chủ trương, cấp phép triển khai, gồm: bãi thải mỏ Suối Lại, khu Bắc Bàng Danh mỏ Hà Tu, mỏ Cọc Sáu và mỏ Mạo Khê. Trên cơ sở đó, các đơn vị được TKV giao nhiệm vụ đang tích cực làm việc với các chủ đầu tư dự án, công trình và các đơn vị có nhu cầu sử dụng vật liệu san lấp để khảo sát, xác lập nhu cầu tiêu thụ đất đá thải. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng phương án khai thác, sử dụng và kinh doanh đất đá thải mỏ một cách hiệu quả, đồng thời hoàn thiện các thủ tục cần thiết trình Bộ Nông nghiệp và Môi trường, UBND tỉnh Quảng Ninh xem xét, chấp thuận chủ trương, cho phép triển khai các phương án trong thời gian tới.

​Một trong những điểm sáng trong lộ trình này là định hướng đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật vào khâu chế biến sâu và phân loại đất đá thải mỏ. Thay vì sử dụng thô đổ đống, nguồn đất đá sau khi thu hồi được sàng tuyển, phân loại kỹ lưỡng để phù hợp với tiêu chuẩn kỹ thuật của từng loại hình công trình, từ nền đường giao thông đến mặt bằng các khu công nghiệp. Quá trình phân loại đồng bộ giúp tối ưu hóa giá trị sử dụng, nâng cao độ bền vững cho các dự án hạ tầng lớn tại địa phương, đồng thời giảm thiểu tối đa nhu cầu bóc gỡ các đồi đất tự nhiên, bảo vệ hệ sinh thái xung quanh mỏ.

​Hiệu quả từ việc thúc đẩy chuỗi liên kết tuần hoàn này mang lại lợi ích kép vô cùng rõ rệt về cả mặt kinh tế lẫn môi trường xã hội. Về mặt kinh tế, việc tái sử dụng giúp các chủ đầu tư hạ tầng tiết kiệm đáng kể chi phí đầu tư, hạ giá thành vật liệu xây dựng so với các nguồn cung cấp truyền thống vốn đang ngày càng khan hiếm. Về mặt môi trường, việc giảm bớt áp lực khai thác tài nguyên tự nhiên giúp bảo tồn cảnh quan du lịch đặc trưng của Quảng Ninh, giảm thiểu nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và không khí xung quanh khu vực khai trường.

​Mô hình chuyển dịch xanh của TKV thông qua việc tối ưu hóa vòng đời của đất đá thải mỏ đã chứng minh tính đúng đắn và hiệu quả thực tiễn mạnh mẽ. Đây chính là minh chứng sống động cho việc hài hòa giữa lợi ích tăng trưởng kinh tế của doanh nghiệp với trách nhiệm gìn giữ môi trường sống cho cộng đồng. Trong tương lai, những bài học kinh nghiệm từ việc biến đất đá thải mỏ thành nguồn lực phát triển tại tỉnh Quảng Ninh sẽ trở thành hình mẫu tiêu biểu cần được nhân rộng cho ngành khai khoáng trên cả nước.

Khuyến khích tận dụng đất, đá thải trong khai thác, chế biến khoáng sản để sản xuất vật liệu xây dựng

Mai Hạ