Hà Nội đang từng bước triển khai lộ trình kiểm định khí thải phương tiện gắn với xây dựng Vùng phát thải thấp (Low Emission Zone - LEZ), hướng tới mục tiêu cải thiện chất lượng không khí và giảm phát thải từ giao thông. Trong bối cảnh ô nhiễm không khí nhiều năm liên tục ở mức đáng lo ngại, cùng áp lực từ tốc độ đô thị hóa và lượng phương tiện cá nhân gia tăng nhanh, LEZ được xem là một công cụ quản lý mới, góp phần thay đổi mô hình giao thông theo hướng xanh và bền vững.

Điểm đáng chú ý là Hà Nội lựa chọn cách tiếp cận theo lộ trình, thay vì áp dụng các biện pháp hạn chế phương tiện một cách đột ngột. Thành phố đặt mục tiêu vừa kiểm soát phát thải, vừa tạo điều kiện để người dân có thời gian thích ứng thông qua việc phát triển đồng bộ hệ thống giao thông công cộng và các chính sách hỗ trợ chuyển đổi.

Theo Đề án xây dựng Vùng phát thải thấp trong khu vực Vành đai 1, từ ngày 1/7/2026, một số biện pháp kiểm soát phương tiện bắt đầu được áp dụng theo từng khu vực, khung thời gian và nhóm phương tiện. Đây là giai đoạn thí điểm nhằm đánh giá hiệu quả chính sách, hoàn thiện cơ chế quản lý và chuẩn bị các điều kiện cần thiết trước khi mở rộng phạm vi triển khai.

Các chuyên gia cho rằng, việc hạn chế phương tiện chỉ có thể đạt hiệu quả khi người dân có thêm những lựa chọn đi lại thuận tiện. Vì vậy, song song với LEZ, Hà Nội đang tăng tốc đầu tư vào hệ thống giao thông xanh, lấy vận tải công cộng làm trụ cột của quá trình chuyển đổi.

Ông Nguyễn Minh Tuấn, Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý và Điều hành giao thông TP Hà Nội, cho biết dưới sự chỉ đạo của Sở Xây dựng, thành phố đang đẩy nhanh quá trình thay thế xe buýt chạy dầu diesel bằng xe buýt điện hoặc phương tiện sử dụng năng lượng sạch. Theo kế hoạch, đến ngày 1/1/2027, toàn bộ xe buýt diesel hoạt động trong khu vực Vành đai 1 sẽ hoàn tất chuyển đổi, sớm hơn một năm so với lộ trình chung. Không chỉ góp phần cắt giảm phát thải, việc chuyển đổi còn giúp nâng cao chất lượng dịch vụ vận tải công cộng và cải thiện môi trường sống tại khu vực trung tâm.

Bên cạnh xe buýt điện, thành phố cũng mở rộng mạng lưới xe đạp công cộng, tăng cường kết nối với các tuyến đường sắt đô thị, phát triển các điểm trung chuyển, bãi đỗ xe và hạ tầng sạc điện. Đến cuối tháng 6/2026, Hà Nội đã bố trí 220 điểm trông giữ phương tiện và đưa vào vận hành 44 trạm xe đạp công cộng với 456 xe tại khu vực Hoàn Kiếm và Cửa Nam.

Để khuyến khích người dân thay đổi phương thức đi lại, Hà Nội triển khai nhiều chính sách hỗ trợ như miễn phí vé xe buýt trong phạm vi Vành đai 1 từ ngày 1/7/2026 đến hết tháng 6/2027; nghiên cứu phát triển các tuyến xe buýt cỡ nhỏ phù hợp với hạ tầng phố cổ; đồng thời xây dựng cơ chế hỗ trợ người dân chuyển đổi từ phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang phương tiện chạy điện.

Theo GS.TS Đặng Thị Kim Chi, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, mục tiêu lớn nhất của LEZ không phải là hạn chế phương tiện mà là tạo ra môi trường sống trong lành hơn cho người dân Thủ đô. Khi chất lượng không khí được cải thiện, sức khỏe cộng đồng và chất lượng sống cũng sẽ được nâng lên.

Bà cho rằng việc lựa chọn quận Hoàn Kiếm làm khu vực thí điểm là bước đi phù hợp, bởi đây là khoảng thời gian cần thiết để người dân làm quen với chính sách mới, đồng thời giúp cơ quan quản lý có cơ sở đánh giá, điều chỉnh các giải pháp hỗ trợ trước khi mở rộng.

Theo GS.TS Đặng Thị Kim Chi, các chính sách cần được thiết kế theo từng nhóm đối tượng chịu tác động. Thành phố nên bố trí các điểm trung chuyển cho người dân từ khu vực ngoại thành vào vùng lõi, bảo đảm phương tiện đưa đón học sinh, đồng thời có giải pháp hỗ trợ người lao động tự do, tiểu thương và những người mưu sinh bằng phương tiện cá nhân. Đối với các hộ có điều kiện kinh tế khó khăn, chính sách hỗ trợ đổi xe cũ sang xe điện cần được xây dựng theo hướng linh hoạt, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Kiểm định khí thải - nền tảng để LEZ vận hành hiệu quả

Cùng với việc phát triển giao thông xanh, Hà Nội xác định kiểm định khí thải xe mô tô, xe gắn máy là một trong những giải pháp trọng tâm để kiểm soát nguồn phát thải từ giao thông.

UBND thành phố đã giao Sở Xây dựng khẩn trương phát triển mạng lưới cơ sở kiểm định khí thải, đồng thời nghiên cứu cơ chế miễn phí kiểm định lần đầu và hỗ trợ người có thu nhập thấp thay thế các phương tiện cũ, không bảo đảm tiêu chuẩn môi trường.

Song song với đó, thành phố xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành nhằm quản lý đồng bộ dữ liệu phương tiện và khí thải. Trong đó, Sở Xây dựng phụ trách hạ tầng và cơ sở dữ liệu kiểm định; Công an thành phố kết nối dữ liệu để phục vụ kiểm tra, xử lý vi phạm; Sở Nông nghiệp và Môi trường theo dõi chất lượng không khí và đánh giá tác động môi trường; Sở Khoa học và Công nghệ cùng Sở Công Thương kiểm soát chất lượng nhiên liệu, thiết bị đo; còn Sở Tài chính nghiên cứu các chính sách ưu đãi về tài chính, thuế và phí nhằm hỗ trợ quá trình chuyển đổi.

Theo lộ trình đã được xây dựng, từ năm 2027, phạm vi LEZ sẽ mở rộng ra toàn bộ phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam. Xe ôm công nghệ sử dụng xăng sẽ bắt đầu bị hạn chế hoạt động trong khu vực, trong khi ô tô chạy xăng, dầu chỉ được phép lưu thông nếu đáp ứng tiêu chuẩn khí thải mức 4 trở lên.

Giai đoạn 2028-2029, LEZ sẽ được mở rộng trên toàn bộ khu vực Vành đai 1. Khi đó, xe máy không đạt tiêu chuẩn khí thải mức 3 và ô tô không đạt tiêu chuẩn khí thải mức 4 sẽ không được phép lưu thông trong khu vực.

Từ năm 2030, Hà Nội sẽ tiếp tục đánh giá hiệu quả thực hiện để điều chỉnh, hoàn thiện hoặc mở rộng mô hình vùng phát thải thấp phù hợp với điều kiện phát triển của Thủ đô.

Việc triển khai LEZ không nhằm tăng thêm rào cản đối với người dân mà hướng đến xây dựng một hệ thống giao thông ít phát thải, thuận tiện và bền vững hơn. Khi hạ tầng giao thông công cộng được đầu tư đồng bộ, phương tiện xanh trở nên phổ biến và các chính sách hỗ trợ được thực hiện hiệu quả, quá trình chuyển đổi sẽ diễn ra tự nhiên, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển đô thị xanh và nâng cao chất lượng môi trường sống của Hà Nội.

TP.HCM tăng tốc kiểm soát ô nhiễm không khí, hướng tới 500 công trình xanh vào năm 2030

Thiên Thanh