Miền Trung - Tây Nguyên có hệ thống sông, hồ và nguồn nước dưới đất quan trọng, với các lưu vực lớn như Vu Gia - Thu Bồn, Trà Khúc, Kôn - Hà Thanh, Ba, Sê San, Srêpốk và Đồng Nai. Tuy nhiên, nguồn nước phân bố không đồng đều theo không gian và thời gian, tạo ra sự tương phản rõ rệt giữa mùa mưa và mùa khô.

Trong khi mùa mưa thường xảy ra mưa lớn, lũ quét, sạt lở, mùa khô kéo dài lại khiến nhiều địa phương đối mặt nguy cơ hạn hán, thiếu nước. Tại Tây Nguyên, nguồn nước còn chịu sức ép từ suy giảm rừng đầu nguồn, khai thác nước dưới đất và nhu cầu phục vụ sản xuất nông nghiệp. Khu vực Nam Trung Bộ cũng thường xuyên chịu áp lực do khô hạn kéo dài.

Diễn biến thời tiết năm 2026 tiếp tục đặt ra yêu cầu chủ động ứng phó nguy cơ thiếu nước. Chính phủ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các địa phương xây dựng phương án điều hành, bảo đảm hài hòa nguồn nước cho sinh hoạt, sản xuất và an ninh năng lượng. Nguy cơ El Niño mạnh cũng làm gia tăng yêu cầu chuẩn bị các kịch bản ứng phó.

Thiếu nước trước hết tác động trực tiếp đến đời sống người dân, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, vùng cao và những nơi hạ tầng cấp nước còn hạn chế. Vì vậy, an ninh nguồn nước không chỉ là bảo đảm đủ nước mà còn phải bảo đảm khả năng tiếp cận nguồn nước an toàn, ổn định và công bằng.

Trong sản xuất, đặc biệt là nông nghiệp, nguồn nước quyết định mùa vụ, cơ cấu cây trồng và sinh kế. Việc phụ thuộc lớn vào nước tưới trong mùa khô, cùng với khai thác nước dưới đất thiếu kiểm soát, có thể làm gia tăng nguy cơ suy giảm tài nguyên nước về lâu dài.

Nguồn nước cũng gắn chặt với an ninh năng lượng và bảo vệ môi trường. Các hồ chứa phải đồng thời đáp ứng yêu cầu cấp nước hạ du, tưới tiêu, sinh hoạt, duy trì dòng chảy và phát điện. Khi dòng chảy tự nhiên suy giảm, hệ sinh thái sông, suối, đất ngập nước và rừng đầu nguồn cũng chịu thêm sức ép.

Để bảo đảm an ninh nguồn nước, cần chuyển từ cách tiếp cận ứng phó khi thiếu nước sang quản trị rủi ro và chủ động điều hành. Các địa phương cần xây dựng kịch bản nguồn nước theo mùa, theo lưu vực và từng nhóm nhu cầu; nâng cao năng lực tích trữ, điều tiết nước, bảo đảm an toàn hồ đập và hệ thống thủy lợi.

Quản lý theo lưu vực sông, tăng cường phối hợp giữa các địa phương, ngành và kết nối dữ liệu về mưa, dòng chảy, hồ chứa, nhu cầu sử dụng nước sẽ giúp nâng cao hiệu quả điều hành. Cùng với đó là bảo vệ rừng đầu nguồn, phục hồi hệ sinh thái, kiểm soát khai thác nước dưới đất và thúc đẩy sử dụng nước tiết kiệm.

Trong nông nghiệp, việc lựa chọn cây trồng phù hợp điều kiện nguồn nước, phát triển sản xuất thích ứng khí hậu và mở rộng các phương thức tưới tiết kiệm cũng là những giải pháp quan trọng để giảm áp lực lên tài nguyên nước.

An ninh nguồn nước miền Trung - Tây Nguyên vì vậy cần được nhìn nhận như một vấn đề chiến lược, thay vì chỉ xử lý theo từng mùa hạn. Từ quy hoạch lưu vực, tăng khả năng trữ nước, bảo vệ rừng đầu nguồn đến hiện đại hóa thủy lợi và ứng dụng dữ liệu trong quản lý, các giải pháp cần hướng tới mục tiêu nâng cao khả năng chống chịu của toàn vùng trước biến đổi khí hậu, tạo nền tảng cho phát triển bền vững trong dài hạn.

[Góc nhìn tuần qua]: "Hành động vì các dòng sông" không để nguồn nước bị suy thoái

Ban Biên tập Moitruong.net.vn