Hội thảo tập trung trao đổi các giải pháp phát triển nhà ở xã hội theo hướng tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải các-bon, nâng cao chất lượng môi trường sống nhưng không làm gia tăng đáng kể chi phí đầu tư và chi phí sử dụng đối với người dân.

Không để mục tiêu xanh trở thành gánh nặng thủ tục

Trình bày tham luận tại hội thảo, TS Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ Xây dựng, Bộ Xây dựng cho rằng, nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp không nên được hiểu là việc “cộng thêm” các công nghệ xanh vào một công trình đã được thiết kế hoàn chỉnh.

Theo ông Hải, giảm phát thải cần bắt đầu ngay từ khâu thiết kế, chuẩn hóa và kiểm chứng. Đây là cách tiếp cận giúp các giải pháp xanh thực sự tạo ra hiệu quả về năng lượng, chi phí vận hành và chất lượng môi trường sống.

Đề cập định hướng xây dựng khung tiêu chí nhà ở xã hội các-bon thấp, TS Nguyễn Hồng Hải đề xuất 3 tầng yêu cầu nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong triển khai, đồng thời tránh biến mục tiêu xanh thành gánh nặng thủ tục.

Tầng thứ nhất là các yêu cầu bắt buộc, trong đó dự án phải đáp ứng đầy đủ các quy chuẩn kỹ thuật hiện hành của Việt Nam về quy hoạch, nhà chung cư, phòng cháy chữa cháy, hạ tầng, năng lượng, khả năng tiếp cận và vật liệu xây dựng.

Tầng thứ hai là các yêu cầu khuyến khích nâng cao, tập trung vào tối ưu thiết kế thụ động, nâng cao hiệu quả vỏ công trình, sử dụng hiệu quả ánh sáng và thông gió tự nhiên, cải thiện chất lượng không khí trong nhà, quản lý nước, chất thải và lựa chọn vật liệu có mức phát thải thấp.

Tầng thứ ba là các nội dung thí điểm, định hướng, trong đó từng bước tính toán các-bon theo vòng đời công trình, đo chất lượng không khí trong nhà sau khi bàn giao và theo dõi chi phí vận hành thực tế.

Theo TS Nguyễn Hồng Hải, cách tiếp cận theo 3 tầng sẽ tạo dư địa để các dự án áp dụng linh hoạt tùy điều kiện, thay vì áp đặt một bộ tiêu chí cứng cho tất cả các loại hình và quy mô nhà ở xã hội.

Từ định hướng này, Viện Khoa học công nghệ Xây dựng đề xuất 3 nhóm hành động trọng tâm.

Thứ nhất, xây dựng bộ tiêu chí kỹ thuật về nhà ở xã hội các-bon thấp trên cơ sở các QCVN, TCVN hiện hành, đồng thời chuyển hóa thành các bảng kiểm thiết kế và kiểm chứng đơn giản, dễ áp dụng.

Thứ hai, đưa chất lượng không khí trong nhà trở thành một nội dung được quan tâm ngay từ khâu thiết kế, với việc tích hợp các tiêu chuẩn như TCVN 13521, TCVN 5687 và TCVN 10736 vào hướng dẫn thiết kế, nghiệm thu và vận hành.

Thứ ba, triển khai theo hướng thí điểm, đo lường và chuẩn hóa. Một số dự án nhà ở xã hội có thể được lựa chọn làm mô hình mẫu để đo lường mức tiêu thụ năng lượng, chất lượng không khí trong nhà, phát thải từ vật liệu và chi phí vận hành trước khi đánh giá, hoàn thiện và nhân rộng.

Giảm phát thải phải đi cùng hiệu quả kinh tế

Tại hội thảo, ông Trần Phương, Trưởng phòng Công trình xanh và tiết kiệm năng lượng, Viện Khoa học công nghệ Xây dựng, giới thiệu tài liệu “Hướng dẫn thiết kế nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp”, trong đó nhấn mạnh các giải pháp có thể thực hiện ngay từ khâu thiết kế mà không làm tăng đáng kể chi phí đầu tư.

Theo hướng dẫn, thiết kế cần ưu tiên hình khối công trình gọn, hạn chế các bề mặt chịu bức xạ bất lợi, đặc biệt ở hướng Đông và Tây; sử dụng vùng đệm tại những hướng bất lợi và kiểm soát vị trí, kích thước cửa sổ phù hợp.

Các giải pháp như lô gia, ban công chìm và cấu tạo tự che nắng cũng được khuyến nghị nhằm hạn chế bức xạ nhiệt, đồng thời vẫn bảo đảm thông gió và chiếu sáng tự nhiên.

Ở cấp độ căn hộ, việc chuẩn hóa mặt bằng, tập trung khu vực ướt, rút ngắn đường ống kỹ thuật và hạn chế xung đột giữa các hệ thống được xem là giải pháp giúp giảm chi phí xây dựng và bảo trì.

Đối với kết cấu, cần hạn chế những nhịp bất hợp lý, giảm sử dụng sàn chuyển và tối ưu hóa việc lặp lại cấu kiện. Trong hệ thống cơ điện, việc tính toán đúng tải thực tế, tránh lựa chọn dư công suất đối với bơm, quạt, điều hòa và nguồn điện dự phòng cũng góp phần giảm chi phí đầu tư và tiêu thụ năng lượng.

Bên cạnh đó, chất lượng thi công, đặc biệt là các chi tiết chống thấm, độ kín công trình, làm mẫu và bảo trì phòng ngừa cần được quan tâm ngay từ đầu nhằm hạn chế chi phí sửa chữa trong quá trình sử dụng.

Theo KTS Đỗ Xuân Thủy, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư tỉnh Bắc Ninh, giảm phát thải trong nhà ở xã hội phải được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với bài toán kinh tế.

“Công trình xanh khác với công trình đắt tiền”, KTS Đỗ Xuân Thủy nhấn mạnh.

Theo ông, để đồng thời giảm chi phí xây dựng và chi phí vận hành, thiết kế cần lựa chọn hướng nhà hợp lý, hạn chế diện tích kính không cần thiết, tăng khả năng che nắng và thông gió tự nhiên, tận dụng ánh sáng ban ngày, bố trí cây xanh phù hợp và sử dụng vật liệu bền, dễ bảo trì.

Đối với vật liệu xây dựng, việc ưu tiên sản phẩm được sản xuất tại địa phương và trong khu vực có thể góp phần giảm quãng đường vận chuyển, đồng thời thuận lợi hơn cho công tác bảo trì, sửa chữa và thay thế trong quá trình sử dụng.

“Cần hạn chế những cấu tạo hoàn thiện quá phức tạp, nhanh xuống cấp và phải thay thế nhiều lần trong vòng đời công trình. Từng bước quan tâm đến các-bon hàm chứa trong vật liệu và quá trình xây dựng, song song với phát thải trong quá trình vận hành”, KTS Đỗ Xuân Thủy cho biết.

Kiến trúc phải giải quyết đồng thời bài toán khí hậu và đô thị

Theo KTS Đỗ Xuân Thủy, một khu nhà ở xã hội tốt không chỉ đáp ứng yêu cầu về diện tích và giá thành mà cần giải quyết đồng thời 4 lớp bài toán gồm khí hậu, công trình, đô thị và bản sắc.

Trong đó, yếu tố khí hậu cần được tính toán ngay từ quy hoạch và tổ chức không gian. Hướng nhà, khoảng thoáng, mật độ xây dựng, tầng cao, cây xanh và các tiện ích chung có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thông gió, chiếu sáng tự nhiên và mức tiêu thụ năng lượng của công trình.

Từ góc độ nghề nghiệp, ông cho rằng kiến trúc sư cần được tham gia từ sớm, ngay trong quá trình quy hoạch và chuẩn bị dự án, thay vì chỉ tham gia ở giai đoạn hoàn thiện hình thức kiến trúc.

“Kiến trúc sư cần tham gia từ bước quy hoạch và chuẩn bị dự án, không chỉ ở giai đoạn làm đẹp mặt đứng, để cân bằng giữa mật độ, tầng cao, khoảng thoáng, tiện ích và chi phí”, ông Thủy nói.

Quan điểm này cũng cho thấy yêu cầu giảm phát thải trong nhà ở xã hội không chỉ là câu chuyện của thiết bị hay vật liệu xanh mà cần được tích hợp vào toàn bộ quá trình hình thành dự án.

Chất lượng không khí trong nhà cần được coi trọng

Một nội dung khác được các đại biểu quan tâm tại hội thảo là chất lượng không khí trong nhà (IAQ).

Đại diện Panasonic Electric Works Vietnam cho rằng, cư dân nhà ở xã hội có thể bao gồm nhiều nhóm dễ bị tác động bởi chất lượng không khí như trẻ em và người cao tuổi. Trong bối cảnh người dân dành phần lớn thời gian trong không gian kín, bảo đảm IAQ có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng môi trường sống.

Theo đại diện doanh nghiệp, các giải pháp thông gió cần được tính toán đồng bộ với hệ thống điều hòa và các thiết bị hỗ trợ lưu thông không khí nhằm vừa bảo đảm chất lượng không khí vừa kiểm soát mức tiêu thụ năng lượng.

Việc kết hợp quạt thông gió, điều hòa và quạt trần phù hợp có thể góp phần tăng hiệu quả lưu thông không khí, cải thiện tiện nghi nhiệt và hạn chế tiêu thụ điện năng.

Từ các tham luận và trao đổi tại hội thảo có thể thấy, phát triển nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp tại Việt Nam cần được tiếp cận theo hướng xanh từ thiết kế, tiết kiệm trong đầu tư, hiệu quả trong vận hành và phù hợp với khả năng chi trả của người dân.

Thay vì phụ thuộc vào những công nghệ có chi phí cao, nhiều giải pháp giảm phát thải có thể bắt đầu từ những quyết định cơ bản trong quy hoạch, kiến trúc, kết cấu, cơ điện, vật liệu và vận hành công trình.

Đây được xem là hướng tiếp cận phù hợp để từng bước nâng cao chất lượng nhà ở xã hội, đồng thời góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải các-bon trong lĩnh vực xây dựng mà không làm mất đi mục tiêu cốt lõi của nhà ở xã hội là bảo đảm khả năng tiếp cận nhà ở cho người dân có thu nhập thấp.

Hoàn thiện cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải

Minh Minh