Hàng loạt kỷ lục về mưa lớn, nắng nóng

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, trong tháng 8, trên Biển Đông xuất hiện ba cơn bão và áp thấp nhiệt đới. Mặc dù không đổ bộ trực tiếp vào đất liền Việt Nam, các hệ thống thời tiết liên quan đã gây ra nhiều đợt mưa lớn, dông lốc tại nhiều khu vực.

Tại Bắc Bộ, hai đợt mưa diện rộng xuất hiện trong tháng, trong đó đáng chú ý nhất là đợt từ ngày 19 đến 24/8. Lượng mưa phổ biến từ 130-330 mm, nhiều nơi vượt 500 mm. Đặc biệt, Mẫu Sơn (Lạng Sơn) ghi nhận lượng mưa lên tới 734 mm, trong khi Bãi Cháy (Quảng Ninh) đạt 731 mm.

Tại Trung Bộ, có bốn đợt mưa diện rộng. Riêng khu vực từ Thanh Hóa đến thành phố Huế xuất hiện hai đợt mưa lớn trong các ngày 19-21/8 và 24-25/8, với lượng mưa phổ biến 100-200 mm, một số nơi trên 250 mm.

Diễn biến bất thường được thể hiện rõ qua các số liệu quan trắc. Theo cơ quan khí tượng, có 13 trạm ghi nhận tổng lượng mưa tháng 8 cao nhất trong chuỗi số liệu cùng thời kỳ.

Mẫu Sơn ghi nhận tổng lượng mưa 939 mm, vượt xa kỷ lục 782,4 mm từng được thiết lập năm 2018. Tại Bãi Cháy, tổng lượng mưa đạt 992,1 mm, cao hơn mức kỷ lục 894,2 mm của năm 1972. Đình Lập (Lạng Sơn) ghi nhận 878,4 mm, Thanh Hóa 728 mm và Khê Sanh (Quảng Trị) 757,8 mm.

Không chỉ tổng lượng mưa tháng, nhiều địa phương còn phá kỷ lục về lượng mưa trong ngày. Ngày 20/8, Vinh (Nghệ An) ghi nhận 362,9 mm, vượt mức 328,7 mm của năm 2010. Cùng ngày, Hương Sơn (Hà Tĩnh) có lượng mưa 267,6 mm, trong khi kỷ lục cũ là 173,4 mm được thiết lập năm 2007.

Hai ngày sau, Mẫu Sơn tiếp tục ghi nhận lượng mưa trong ngày lên tới 359,7 mm, vượt kỷ lục 315,9 mm của năm 2018.

Ở chiều ngược lại, nắng nóng cũng diễn biến gay gắt tại nhiều khu vực. Bắc Bộ và Trung Bộ trải qua nhiều ngày có nhiệt độ cao nhất phổ biến 35-38 độ C, có nơi vượt 39 độ C.

Ngày 27/8, nhiệt độ tại Cam Ranh (Khánh Hòa) lên tới 40,4 độ C, vượt kỷ lục 39 độ C. Trước đó, ngày 13/8, Bắc Mê (Tuyên Quang) ghi nhận nhiệt độ 40 độ C, cao hơn mức 39,5 độ C của năm 2021.

Tại một số trạm quan trắc khác như Tuyên Quang, Văn Lý (Ninh Bình), Cô Tô (Quảng Ninh) và Phan Rí (Lâm Đồng), nhiệt độ cao nhất cũng vượt các giá trị kỷ lục của cùng kỳ.

Đáng chú ý, nền nhiệt trung bình tháng cũng tăng cao. Có tới 32 trạm ghi nhận nhiệt độ trung bình tháng 8 đạt hoặc vượt kỷ lục. Cam Ranh đạt 31,7 độ C, Đà Nẵng 31,6 độ C, trong khi Quảng Ngãi và Hoài Nhơn (Gia Lai) cùng đạt 31,3 độ C.

Tính trên phạm vi cả nước, nhiệt độ trung bình tháng 8 cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-1 độ C. Riêng khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Nam Bộ cao hơn từ 1-2 độ C.

Thời tiết phân hóa, tháng 9 tiếp tục nhiều biến động

Một điểm đáng chú ý trong diễn biến thời tiết tháng 8 là sự phân hóa mạnh về lượng mưa giữa các khu vực.

Bắc Bộ, khu vực từ Thanh Hóa đến Quảng Trị và Gia Lai có lượng mưa cao hơn trung bình nhiều năm từ 50-100%, một số nơi cao hơn 150-250%. Trong khi đó, dải ven biển từ Quảng Ngãi đến Khánh Hòa lại thiếu hụt lượng mưa từ 50-80%, có nơi trên 90%.

Theo ông Hoàng Phúc Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, thời tiết trong tháng 9 tiếp tục có những diễn biến đáng lưu ý.

Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ được dự báo sẽ giảm mưa đáng kể so với tháng 8. Trong khi tháng 8 có thời điểm lượng mưa tại các khu vực này cao hơn trung bình nhiều năm tới 150-250%, thì sang tháng 9, lượng mưa được dự báo thấp hơn trung bình, đặc biệt trong nửa đầu tháng.

Trên Biển Đông, trong tháng 9 có khả năng xuất hiện khoảng 1-2 cơn bão. Cùng với hoạt động của dải hội tụ nhiệt đới qua khu vực Trung Bộ và gió mùa Tây Nam ở phía Nam, bão và áp thấp nhiệt đới có thể gây mưa chủ yếu tại miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ.

Trong nửa đầu tháng 9, khu vực từ Trung Trung Bộ trở vào Nam Bộ được dự báo có mưa nhiều. Tuy nhiên, sang nửa cuối tháng, lượng mưa có xu hướng giảm, khiến tổng lượng mưa cả tháng tại các khu vực này vẫn có khả năng thiếu hụt so với trung bình nhiều năm.

Những diễn biến trên cho thấy sự bất thường không chỉ nằm ở mức độ của từng hiện tượng thời tiết mà còn thể hiện ở sự chuyển đổi nhanh giữa các trạng thái cực đoan, từ mưa lớn sang nắng nóng, từ khu vực dư thừa nước sang nơi thiếu hụt nguồn nước.

El Niño có thể tiếp tục mạnh lên

Trong bối cảnh thời tiết cực đoan diễn ra tại nhiều nơi, Tổ chức Khí tượng Thế giới cảnh báo El Niño có khả năng tiếp tục gia tăng cường độ trong những tháng tới và kéo dài đến đầu năm 2027.

Theo WMO, các dự báo mới cho thấy xác suất El Niño tiếp diễn đến tháng 2/2027 lên tới gần 100%. Hiện tượng này được dự báo đạt đỉnh vào cuối năm nay, song tác động đối với hệ thống khí hậu có thể kéo dài sang năm 2027.

El Niño hình thành khi nhiệt độ bề mặt nước biển tại khu vực trung tâm và phía Đông vùng xích đạo Thái Bình Dương tăng cao bất thường. Sự thay đổi nhiệt độ đại dương có thể làm xáo trộn hệ thống gió, áp suất khí quyển và chế độ mưa trên phạm vi rộng, trong đó có những khu vực cách xa Thái Bình Dương hàng nghìn kilomet.

Khi El Niño đạt cường độ mạnh, các mô hình thời tiết thông thường có thể bị đảo lộn. Một số khu vực như Amazon, Indonesia và Australia có nguy cơ đối mặt với hạn hán, trong khi gió mùa tại Ấn Độ có thể bị ảnh hưởng và lượng mưa thay đổi mạnh tại nhiều vùng nhiệt đới.

WMO đồng thời cảnh báo các hiện tượng cực đoan có thể gia tăng, trong đó đáng chú ý là nắng nóng, hạn hán, mưa lớn và lũ lụt.

Đợt El Niño mạnh trong giai đoạn 2023-2024 từng góp phần đưa năm 2024 trở thành năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc. Theo Tổng thư ký WMO Celeste Saulo, thế giới không nên bất ngờ nếu những kỷ lục nhiệt độ tiếp tục bị phá vỡ.

Điều đáng lo ngại là El Niño hiện không diễn ra trong một hệ thống khí hậu ổn định. Nền nhiệt toàn cầu đã tăng cao do biến đổi khí hậu, khiến tác động của các dao động khí hậu tự nhiên có thể trở nên nghiêm trọng hơn.

Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cảnh báo El Niño đang diễn ra trong bối cảnh Trái Đất tiếp tục nóng lên do lượng khí thải từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch. Theo ông, nhiệt độ bề mặt biển và nhiệt độ toàn cầu tiếp tục gia tăng, đẩy thế giới tiến sâu hơn vào vùng nguy hiểm của các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Chủ động ứng phó thay vì chạy theo thiên tai

El Niño thường xuất hiện với chu kỳ từ 2-7 năm và kéo dài khoảng 9 tháng đến một năm. Hiện tượng này luân phiên với La Niña, giữa hai trạng thái là giai đoạn khí hậu trung tính.

Tuy nhiên, mỗi chu kỳ El Niño có diễn biến khác nhau và mức độ tác động cũng phụ thuộc vào điều kiện khí hậu của từng khu vực. Vì vậy, việc dự báo sớm và chuẩn bị các kịch bản ứng phó có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

WMO khuyến nghị các cơ quan quản lý thiên tai và những lĩnh vực nhạy cảm với khí hậu như nông nghiệp, y tế, năng lượng và tài nguyên nước cần sớm xây dựng phương án ứng phó phù hợp.

Dự báo của WMO trong giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 11 cho thấy nhiệt độ có khả năng cao hơn mức trung bình tại gần như tất cả các khu vực đất liền. Trong khi đó, các mô hình mưa được dự báo sẽ thể hiện rõ những phản ứng khí quyển điển hình của một đợt El Niño mạnh tại Thái Bình Dương.

Đối với Việt Nam, những kỷ lục về nhiệt độ và lượng mưa trong tháng 8 một lần nữa cho thấy tác động của các yếu tố khí hậu và thời tiết cực đoan cần được nhìn nhận trong một tổng thể rộng hơn. Không chỉ thiên tai lớn như bão, lũ, mà cả những đợt nắng nóng kéo dài, mưa cực đoan trong thời gian ngắn, thiếu hụt nguồn nước và sự phân hóa lượng mưa cũng có thể tạo ra những rủi ro lớn đối với đời sống và sản xuất.

Trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, bài toán đặt ra không còn chỉ là dự báo chính xác một hiện tượng thời tiết, mà là nâng cao năng lực quản trị rủi ro khí hậu, chủ động chuẩn bị nguồn lực và xây dựng các kịch bản ứng phó theo từng khu vực, từng lĩnh vực.

Thông điệp của WMO vì thế mang ý nghĩa cảnh báo rõ ràng: các quốc gia không còn nhiều thời gian để trì hoãn việc chuẩn bị trước những rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng.

Khi El Niño tiếp tục mạnh lên, khoảng cách giữa cảnh báo khí tượng và hành động ứng phó cần được rút ngắn. Chủ động chuẩn bị từ sớm sẽ là yếu tố quyết định khả năng giảm thiểu thiệt hại trước những diễn biến thời tiết cực đoan có thể xuất hiện trong những tháng tới.

El Nino mạnh nhất 40 năm có thể xuất hiện, nhiều khu vực đối mặt hạn hán

Minh Kiên