Theo nhận định của Cục Khí tượng Thủy văn, El Niño đã hình thành và có khả năng đạt cường độ tương đương, thậm chí mạnh hơn các đợt El Niño 2015-2016 và 2019-2020. Nhiệt độ được dự báo cao hơn trung bình nhiều năm, nắng nóng có thể gay gắt hơn, trong khi lượng mưa thiếu hụt và mùa mưa có khả năng kết thúc sớm.

Những diễn biến này khiến nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước trong mùa khô 2026-2027 ở mức rất cao, đặc biệt tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long.

Lượng mưa được dự báo có thể thiếu hụt 10-40%

Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, nguồn nước trên phần lớn các sông, suối đã bắt đầu suy giảm từ tháng 5/2026. Trong giai đoạn tháng 6-8/2026, dòng chảy trên 12 lưu vực sông lớn thấp hơn trung bình nhiều năm từ 10-75%, ngoại trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã.

Trong thời gian tới, lượng mưa được dự báo có thể thiếu hụt 10-40%. Cùng với đó, xâm nhập mặn có khả năng xuất hiện sớm và lấn sâu hơn, tạo thêm áp lực đối với nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất.

Thực tế từ các mùa hạn 2015-2016 và 2019-2020 cho thấy, rủi ro thiếu nước thường bắt đầu ngay từ cuối mùa lũ. Trong những giai đoạn này, 43 hồ thủy điện lớn không tích đủ nước, với tổng lượng thiếu hụt khoảng 7,73-11 tỷ m³; 65% trong tổng số 189 hồ thủy lợi lớn cũng thiếu nước. Dòng chảy mùa cạn trên các sông chính giảm từ 15-78%.

Nếu không tận dụng mùa lũ năm 2026 để tích trữ nước, nguy cơ thiếu hụt trong mùa cạn năm 2027 có thể tác động đồng thời đến đời sống người dân, sản xuất nông nghiệp, cấp nước đô thị, phát điện và hệ sinh thái.

Tuy nhiên, mức độ rủi ro giữa các vùng không giống nhau.

Tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, hệ thống thủy lợi tương đối đồng bộ nhưng vẫn phải bảo đảm nguồn nước cho khoảng 29 triệu người và 800.000 ha đất nông nghiệp. Mực nước sông Hồng xuống thấp có thể làm giảm khả năng lấy nước, trong khi khu vực này tập trung khoảng 46,1% công suất thủy điện cả nước. Vì vậy, bài toán thiếu nước cũng liên quan trực tiếp đến yêu cầu bảo đảm an toàn hệ thống điện.

Tại Duyên hải Nam Trung Bộ, mức độ dễ tổn thương cao hơn do đặc điểm sông ngắn, dốc, mùa khô kéo dài và khả năng trữ nước hạn chế. Dòng chảy trên sông Kôn có thể giảm 72,8%, sông Ba giảm 67,5% và sông Thu Bồn giảm 52,8%.

Trong khi đó, nhiều đô thị và khu kinh tế tại khu vực này phụ thuộc vào nguồn nước từ các hồ chứa ở thượng nguồn. Khả năng cấp nước cho sản xuất cũng còn hạn chế khi diện tích được tưới từ hệ thống sông Ba mới đạt khoảng 23%, lưu vực Vu Gia - Thu Bồn khoảng 35%.

Tại Tây Nguyên, khoảng 735.300 ha cây công nghiệp và cây lâu năm nằm ngoài phạm vi được cấp nước từ hệ thống thủy lợi. Tỷ lệ chủ động nguồn nước mới đạt khoảng 17-19%.

Do đó, nếu dòng chảy tiếp tục giảm 36-40% hoặc thấp hơn nữa, các vùng sản xuất cà phê, hồ tiêu và nhiều công trình cấp nước quy mô nhỏ sẽ chịu tác động trực tiếp. Đây cũng là khu vực có nhu cầu nước lớn cho cây công nghiệp lâu năm nhưng khả năng điều tiết, trữ nước còn hạn chế.

Tại Đông Nam Bộ, lưu vực sông Đồng Nai đang đối mặt với mức độ căng thẳng nguồn nước mùa cạn cao nhất cả nước. Khoảng 91% công suất cấp nước đô thị phụ thuộc vào nguồn nước từ các hồ chứa thượng lưu.

Trong trường hợp dòng chảy suy giảm đồng thời với ô nhiễm nguồn nước và xâm nhập mặn, khoảng 26 triệu người, các khu công nghiệp và 210.000 ha thuộc hệ thống Dầu Tiếng - Phước Hòa có thể chịu ảnh hưởng.

Đáng chú ý, Đồng bằng sông Cửu Long dù có tổng lượng nước lớn nhưng lại phụ thuộc rất lớn vào dòng chảy từ sông Mekong. Khoảng 87,3% công suất cấp nước đô thị được khai thác từ sông nhưng không có công trình điều tiết.

Nếu dòng chảy trên sông Tiền và sông Hậu giảm 40-60%, trong khi ranh mặn lấn sâu 40-70 km, nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất, đặc biệt tại các khu vực ven biển, sẽ chịu sức ép rất lớn.

Tích nước sớm, điều phối chủ động, ưu tiên nước sinh hoạt

Trước nguy cơ trên, Cục Quản lý tài nguyên nước xác định giải pháp xuyên suốt là điều hòa, phân phối nguồn nước từ sớm, từ xa, thay vì chờ đến khi xảy ra thiếu nước mới ứng phó.

Ngay từ tháng 9/2026, các địa phương cần chủ động tích nước cho các hồ thủy lợi, thủy điện; đồng thời xây dựng phương án vận hành linh hoạt, vừa bảo đảm yêu cầu phòng, chống lũ trong cuối mùa mưa, vừa dành nguồn nước cần thiết cho mùa cạn năm 2027.

Đối với 10 lưu vực sông có quy trình vận hành liên hồ chứa, Cục đề xuất UBND cấp tỉnh quyết định việc tích nước theo tình hình thực tế. Riêng lưu vực sông Hồng do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quyết định.

Cách tiếp cận này nhằm tăng tính chủ động cho địa phương nhưng vẫn bảo đảm việc vận hành hồ chứa được phối hợp thống nhất trên phạm vi toàn lưu vực.

Song song với tích nước, các địa phương cần rà soát và điều chỉnh lịch thời vụ, chuyển đổi cây trồng hoặc cắt giảm diện tích gieo trồng tại những khu vực không bảo đảm nguồn nước. Việc khai thác nước mặt và nước dưới đất cũng cần được kết hợp hoặc luân phiên phù hợp; đồng thời khôi phục các giếng khoan dự phòng để sẵn sàng ứng phó khi nguồn nước mặt suy giảm.

Trong mọi kịch bản, nước phục vụ sinh hoạt phải được đặt ở mức ưu tiên cao nhất.

Đối với khu vực đô thị, Bộ Xây dựng được đề nghị tăng cường kết nối giữa các hệ thống cấp nước, giảm thất thoát và chuẩn bị nguồn nước dự phòng cho các đô thị lớn. Trong lĩnh vực năng lượng, Bộ Công Thương và ngành điện cần chủ động cân đối các nguồn điện khác, hạn chế phụ thuộc quá mức vào thủy điện trong những thời điểm phải ưu tiên giữ nước cho hạ du.

Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, các đơn vị chuyên môn cần tiếp tục theo dõi diễn biến nguồn nước và tình trạng tích nước tại các hồ chứa; hướng dẫn điều chỉnh thời vụ, bảo đảm cấp nước khu vực nông thôn và tăng cường công tác dự báo.

Theo kế hoạch, kịch bản nguồn nước đối với lưu vực sông Hồng và sông Mekong dự kiến được công bố trong tháng 10/2026; các lưu vực còn lại dự kiến công bố trong tháng 11-12/2026. Trên cơ sở các kịch bản này, những khu vực có nguy cơ thiếu nước cần sớm xây dựng phương án điều hòa, phân phối nguồn nước theo từng thời kỳ.

Không để đến mùa khô mới lo giữ nước

El Niño là một hiện tượng khí hậu tự nhiên, nhưng mức độ thiệt hại do thiếu nước không hoàn toàn được quyết định bởi yếu tố tự nhiên.

Điểm mấu chốt nằm ở khả năng dự báo sớm, tích trữ đúng thời điểm, phân bổ nguồn nước theo thứ tự ưu tiên và vận hành linh hoạt giữa các ngành, các địa phương và toàn lưu vực.

Nếu nguồn nước được chuẩn bị ngay từ cuối mùa lũ, các phương án sản xuất được điều chỉnh phù hợp với khả năng cấp nước và hệ thống cấp nước sinh hoạt có nguồn dự phòng, sức ép trong mùa khô 2026-2027 sẽ được giảm đáng kể.

Trong bối cảnh khí hậu ngày càng khó dự đoán, quản trị nguồn nước vì thế không thể chỉ dừng ở việc ứng phó với hạn hán khi thiếu nước đã xảy ra. Giữ được nước từ mùa lũ hôm nay chính là tạo dư địa an toàn cho sinh hoạt, sản xuất, an ninh lương thực, năng lượng và hệ sinh thái trong mùa khô ngày mai.

El Nino làm cạn nguồn nước, kênh đào Panama tiếp tục hạn chế tàu

Mai Hạ