Cảnh báo từ kịch bản El Niño cực mạnh

Một báo cáo mới của Climate Impact Lab thuộc Đại học Chicago (Mỹ) ước tính đợt El Niño hiện nay có thể khiến khoảng 451.000 người tử vong vượt mức thông thường do nắng nóng cực đoan trên toàn cầu trong giai đoạn từ tháng 6/2026 đến tháng 2/2027.

Con số này được tính toán dựa trên mối quan hệ giữa nhiệt độ và tử vong trong hơn 24.000 khu vực trên thế giới, kết hợp với dự báo nhiệt độ theo mùa. Theo nhóm nghiên cứu, nhiệt độ trung bình trên đất liền toàn cầu trong đợt El Niño này có thể cao hơn khoảng 1,2°C so với mức thông thường, đồng thời số ngày nắng nóng cực đoan có thể tăng khoảng 44%.

Điều đáng chú ý, 451.000 người là ước tính tử vong do nắng nóng, không phải tổng số người có thể thiệt mạng do tất cả các thiên tai liên quan đến El Niño. Hạn hán, cháy rừng, lũ lụt, thiếu nước và những tác động đến an ninh lương thực là các rủi ro khác được nhóm nghiên cứu đề cập nhưng không được cộng vào con số 451.000 người.

Climate Impact Lab cho biết đây là dự báo so sánh với mức tử vong của một năm bình thường, sử dụng giai đoạn 1996–2025 làm đường cơ sở. Nhóm nghiên cứu cũng thừa nhận các con số có thể tiếp tục thay đổi khi El Niño diễn biến và các dự báo khí hậu mới được cập nhật. Phương pháp nghiên cứu đầy đủ đang được chuẩn bị để công bố trên một tạp chí khoa học có phản biện.

Như vậy, điều cần quan tâm không chỉ là một con số tử vong cụ thể mà còn là khả năng El Niño cực mạnh làm gia tăng đồng thời nhiều dạng rủi ro khí hậu trên phạm vi toàn cầu.

Những cảnh báo mới nhất từ các cơ quan khí tượng quốc tế cho thấy El Niño năm 2026 đang tiếp tục mạnh lên.

Theo Trung tâm Dự báo Khí hậu thuộc Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương quốc gia Mỹ (NOAA), El Niño đang tăng cường và có hơn 90% khả năng duy trì ở mức rất mạnh trong mùa thu và mùa đông Bắc bán cầu 2026–2027.

Đáng chú ý, NOAA dự báo trong giai đoạn tháng 10–12/2026 có khoảng 75% khả năng xuất hiện một sự kiện El Niño có cường độ vượt qua những sự kiện mạnh trước đây kể từ năm 1950, theo chỉ số RONI. Tuy nhiên, cơ quan này cũng lưu ý rằng cường độ El Niño mạnh hơn không đồng nghĩa chắc chắn mọi tác động thời tiết sẽ mạnh hơn ở tất cả các khu vực.

Tại Việt Nam, những diễn biến này đặc biệt đáng lưu ý.

Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, trong giai đoạn tháng 10–12/2026, El Niño có khả năng đạt cường độ rất mạnh với xác suất 98%. Sang tháng 1–3/2027, hiện tượng này được dự báo tiếp tục duy trì ở cường độ rất mạnh, dù xác suất và cường độ có xu hướng giảm dần.

Đây là diễn biến cần được theo dõi sát bởi El Niño thường làm gia tăng nguy cơ nền nhiệt cao, nắng nóng, khô hạn và thiếu hụt nguồn nước, đặc biệt trong mùa khô.

Việt Nam: Không chỉ là câu chuyện nắng nóng

Nếu ở nhiều khu vực trên thế giới, đặc biệt tại những quốc gia nóng và có khả năng thích ứng hạn chế, nắng nóng cực đoan là mối đe dọa trực tiếp đối với sức khỏe con người, thì tại Việt Nam, tác động của El Niño có thể thể hiện rõ hơn thông qua chuỗi tác động hạn hán – thiếu nước – sản xuất nông nghiệp – xâm nhập mặn.

Theo cơ quan khí tượng thủy văn, tác động của El Niño không xuất hiện đồng đều trên cả nước mà có xu hướng rõ hơn tại miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ.

Trong đó, khu vực duyên hải miền Trung và Tây Nguyên cần đặc biệt lưu ý từ cuối năm 2026 khi một số nơi có thể bắt đầu xuất hiện tình trạng khô hạn. Nguy cơ thiếu nước được dự báo gia tăng trong những tháng đầu năm 2027.

Duyên hải Nam Trung Bộ vốn thường xuyên chịu áp lực về nguồn nước trong mùa khô. Tại những địa bàn phụ thuộc nhiều vào hồ chứa nhỏ hoặc hệ thống thủy lợi còn hạn chế, một mùa khô kéo dài có thể nhanh chóng tạo sức ép lên nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất.

Tây Nguyên cũng là khu vực đáng quan tâm bởi đây là vùng sản xuất tập trung nhiều loại cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm. Các loại cây trồng này có nhu cầu nước lớn, trong khi chu kỳ sản xuất kéo dài, khiến khả năng ứng phó với thiếu nước khó khăn hơn so với cây trồng ngắn ngày.

Tại Nam Bộ, bài toán không chỉ nằm ở hạn và thiếu nước mà còn là xâm nhập mặn.

Khi nguồn nước ngọt từ thượng nguồn suy giảm, kết hợp với chế độ thủy triều và dòng chảy, nước mặn có thể xâm nhập sâu vào hệ thống sông, kênh rạch, ảnh hưởng đến nguồn nước sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp.

Một El Niño mạnh không nhất thiết đồng nghĩa với một mùa thiên tai nghiêm trọng ở mọi nơi.

Điều đáng quan tâm hơn là El Niño kéo dài bao lâu và tác động của nó diễn ra như thế nào tại từng khu vực.

Đối với hạn hán, đây là dạng thiên tai có diễn biến chậm. Không giống bão hay lũ quét có thể xảy ra trong vài giờ hoặc vài ngày, hạn hán thường tích tụ qua nhiều tuần, nhiều tháng. Nguồn nước suy giảm dần, độ ẩm đất giảm, hồ chứa xuống thấp, cây trồng chịu stress nước và cuối cùng tác động đến sinh kế của người dân.

Vì vậy, một El Niño không quá cực đoan nhưng kéo dài có thể tạo ra sức ép lớn đối với nguồn nước và sản xuất.

Đây cũng là lý do việc đánh giá rủi ro El Niño cần được thực hiện theo từng giai đoạn và từng khu vực, thay vì chỉ dựa vào một con số về cường độ của hiện tượng.

Các dự báo hiện nay cho thấy El Niño có khả năng tiếp tục kéo dài sang đầu năm 2027. NOAA cũng cho rằng những tác động của đợt El Niño hiện nay có thể tiếp tục được cập nhật khi có thêm dữ liệu quan trắc và dự báo mới.

Không chờ đến khi hạn mới chống hạn

Trong bối cảnh El Niño có khả năng đạt cường độ rất mạnh, yêu cầu quan trọng nhất đối với Việt Nam là chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động chuẩn bị nguồn nước.

Theo cơ quan khí tượng thủy văn, các địa phương cần rà soát, cân đối và chủ động tích trữ nguồn nước từ hồ chứa, ao, đập đến hệ thống thủy lợi; đồng thời xác định sớm những khu vực có nguy cơ thiếu nước cao để xây dựng phương án phân bổ nước.

Đây là việc cần thực hiện trước khi mùa khô bước vào giai đoạn gay gắt.

Đối với sản xuất nông nghiệp, lịch thời vụ cũng cần được điều chỉnh theo khả năng nguồn nước thực tế. Những khu vực được dự báo thiếu nước nghiêm trọng cần cân nhắc thời điểm xuống giống, diện tích sản xuất và cơ cấu cây trồng.

Việc duy trì một lịch sản xuất cố định trong điều kiện nguồn nước thay đổi có thể làm gia tăng rủi ro cho người sản xuất.

Cùng với đó là lựa chọn giống cây trồng có khả năng thích ứng tốt hơn với điều kiện hạn, tăng cường tưới tiết kiệm, giữ ẩm đất và sử dụng nước hiệu quả.

Đối với cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm, cần xác định những giai đoạn sinh trưởng nhạy cảm với thiếu nước để xây dựng phương án cấp nước phù hợp.

El Niño là một hiện tượng khí hậu tự nhiên, nhưng trong bối cảnh biến đổi khí hậu, nền nhiệt toàn cầu đã cao hơn đáng kể so với trước đây. Vì vậy, cùng một mức độ biến động của El Niño có thể tạo ra những tác động khác nhau tùy thuộc điều kiện khí hậu nền, mức độ dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng của từng khu vực.

Báo cáo của Climate Impact Lab cũng nhấn mạnh vai trò của các biện pháp thích ứng như hệ thống cảnh báo nắng nóng, hỗ trợ các nhóm dân cư dễ bị tổn thương, điểm tránh nóng, cung cấp nước và tăng cường năng lực của hệ thống y tế.

Đối với Việt Nam, bài toán cấp thiết trước mắt không phải là dự đoán chính xác tuyệt đối một con số thiệt hại, mà là xác định sớm những nơi có nguy cơ thiếu nước, hạn hán và xâm nhập mặn cao nhất để chuẩn bị phương án ứng phó.

Một mùa khô khắc nghiệt không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Nếu kéo dài, tác động có thể lan sang cấp nước sinh hoạt, năng lượng, hệ sinh thái, giá lương thực và sinh kế của người dân.

Vì vậy, khi El Niño đang mạnh lên, thời điểm để chuẩn bị cho mùa khô năm 2026 - 2027 không phải là khi các hồ chứa đã xuống thấp hay nước mặn đã xâm nhập sâu.

Chủ động tích nước, điều chỉnh sản xuất và bảo đảm nguồn nước ngay từ bây giờ sẽ là một trong những yếu tố quyết định khả năng giảm thiểu thiệt hại do El Niño trong những tháng tới.

Chủ động từ sớm, Việt Nam ứng phó nguy cơ thiếu nước do El Niño

Minh Anh