Chủ động từ sớm, Việt Nam ứng phó nguy cơ thiếu nước do El Niño

Nguồn nước dồi dào nhưng phân bố không đều

Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, Việt Nam có khoảng 3.450 sông, suối có chiều dài từ 10 km trở lên, với tổng lượng dòng chảy hằng năm khoảng 844 tỷ m³, tập trung chủ yếu tại 13 lưu vực sông lớn. Trong đó, lưu vực sông Cửu Long chiếm khoảng 56,2% và lưu vực sông Hồng - Thái Bình khoảng 18% tổng lượng nước mặt của cả nước.

Tuy nhiên, lợi thế về tổng lượng nước không đồng nghĩa với việc Việt Nam không đối mặt với nguy cơ thiếu nước. Nguồn nước phân bố không đều theo không gian và thời gian. Mùa cạn kéo dài từ 7-9 tháng nhưng chỉ chiếm khoảng 20-40% tổng lượng dòng chảy năm.

Đáng chú ý, 5 trong số 13 lưu vực sông lớn của Việt Nam phụ thuộc vào nguồn nước từ ngoài biên giới. Riêng lưu vực sông Cửu Long phụ thuộc gần 95% và lưu vực sông Hồng - Thái Bình gần 40% lượng nước từ bên ngoài lãnh thổ. Tính chung, lượng nước từ nước ngoài chảy vào Việt Nam chiếm khoảng 60-65% tổng lượng nước trung bình hằng năm.

Điều này khiến những biến động về khí hậu, dòng chảy và nguồn nước thượng nguồn có thể nhanh chóng tác động đến an ninh nguồn nước trong nước.

Ngay từ tháng 4/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã phát đi cảnh báo sớm về khả năng El Niño hình thành trong khoảng tháng 6-8/2026 với xác suất 80-90%. Đáng chú ý, cơ quan chuyên môn nhận định có khoảng 20-25% khả năng El Niño đạt mức rất mạnh vào những tháng cuối năm và có thể kéo dài sang năm 2027.

Thực tế diễn biến nguồn nước đang cho thấy những dấu hiệu đáng lưu ý.

Theo Cục Quản lý tài nguyên nước, từ tháng 5/2026, nguồn nước trên đa số sông, suối đã bắt đầu chịu tác động của El Niño và có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm. Trong giai đoạn tháng 6-8/2026, dòng chảy trên hầu hết các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn từ 10-75% so với trung bình nhiều năm, ngoại trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã.

Trong khi đó, dự báo khí tượng thủy văn cho thấy từ cuối năm 2026 đến đầu năm 2027, lượng mưa có khả năng tiếp tục suy giảm. Bộ Nông nghiệp và Môi trường từng cảnh báo lượng mưa giai đoạn này có thể giảm 25-50%, kéo theo nguy cơ cao xảy ra hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn tại Nam Trung Bộ, khu vực cao nguyên Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Cục Quản lý tài nguyên nước cũng cho biết các kịch bản thiếu hụt nguồn nước hiện nay có những nét tương đồng với diễn biến trong các năm 2015-2016 và 2019-2020 là những giai đoạn Việt Nam từng chịu tác động rõ rệt của El Niño.

Không chờ đến khi thiếu nước mới ứng phó

Trước nguy cơ trên, phương án ứng phó đang được triển khai theo hướng chủ động từ sớm, từ xa, thay vì chờ đến khi hạn hán xảy ra mới xử lý.

Ngay từ tháng 5/2026, ngành thủy lợi đã xây dựng các kịch bản nền dựa trên dữ liệu của những đợt hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng trong quá khứ. Trọng tâm là theo dõi sát diễn biến nguồn nước, xây dựng kịch bản theo từng lưu vực sông và chủ động điều hòa, phân phối nguồn nước phù hợp với từng khu vực.

Đối với Đồng bằng sông Cửu Long, một trong những khu vực có nguy cơ chịu tác động lớn, việc điều chỉnh lịch thời vụ theo dự báo nguồn nước và diễn biến xâm nhập mặn tiếp tục được coi là giải pháp quan trọng. Đẩy sớm lịch thời vụ ở những khu vực có nguy cơ mặn xâm nhập sớm có thể giúp giảm thiểu thiệt hại cho sản xuất.

Trong trường hợp nguồn nước suy giảm nghiêm trọng, việc phân bổ nước cũng phải được tính toán theo thứ tự ưu tiên. Trước hết là bảo đảm nước cho sinh hoạt; tiếp đó là chăn nuôi, cây trồng có giá trị kinh tế cao và cuối cùng mới đến các loại cây trồng ngắn ngày.

Cách tiếp cận này cho thấy ứng phó với El Niño không chỉ là bài toán chống hạn mà còn là bài toán quản trị nguồn nước theo kịch bản rủi ro.

Bên cạnh nguồn nước mặt, nước dưới đất cũng được xác định là một nguồn dự phòng quan trọng trong thời kỳ nguồn nước mặt suy giảm.

Theo số liệu được cơ quan quản lý tài nguyên nước công bố, lượng nước ngọt dưới đất của Việt Nam khoảng 69 tỷ m³/năm, trong đó trữ lượng có thể khai thác khoảng 22 tỷ m³/năm, tập trung chủ yếu tại Đồng bằng Bắc Bộ, Đồng bằng Nam Bộ và Tây Nguyên.

Tuy nhiên, nước dưới đất không phải là nguồn tài nguyên có thể khai thác không giới hạn. Việc gia tăng khai thác trong thời kỳ hạn hán cần được kiểm soát, kết hợp giữa nước mặt và nước dưới đất, đồng thời phải bảo đảm yêu cầu bảo vệ nguồn nước và sử dụng lâu dài.

Đây cũng là hướng được đặt ra trong chỉ đạo ứng phó mới của Chính phủ: các địa phương được yêu cầu rà soát, đánh giá khả năng tăng công suất khai thác đối với các công trình cấp nước tập trung khai thác nước dưới đất khi xảy ra hạn hán, thiếu nước nghiêm trọng, nhưng phải ưu tiên cấp nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu.

Một trong những giải pháp then chốt hiện nay là nâng cao chất lượng dự báo và chuyển nhanh từ dự báo sang điều hành nguồn nước.

Ngày 24/9/2026, Văn phòng Chính phủ ban hành Văn bản số 9694/VPCP-NN về chủ động ứng phó nguy cơ thiếu hụt nguồn nước do ảnh hưởng của El Niño. Văn bản truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng, yêu cầu các bộ, ngành, địa phương theo dõi, cập nhật sát tình hình thời tiết, thiên tai và chủ động triển khai các giải pháp ứng phó, nhằm hạn chế tác động đến sản xuất, đời sống và tăng trưởng.

Đối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, yêu cầu đặt ra là tăng cường dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn, đồng thời bổ sung các bản tin dự báo chuyên đề phục vụ điều tiết, vận hành hồ chứa thủy lợi, thủy điện và phòng, chống hạn, mặn, nhất là tại những khu vực có nguy cơ thiếu nước cao.

Các địa phương cũng được yêu cầu xây dựng phương án vận hành linh hoạt hồ chứa; chủ động tích nước tại những khu vực được dự báo có nguy cơ hạn hán, thiếu nước; đồng thời tổ chức khai thác, sử dụng nước mặt và nước dưới đất phù hợp với từng kịch bản nguồn nước.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, các địa phương được khuyến cáo điều chỉnh cơ cấu cây trồng, lịch thời vụ và giảm diện tích canh tác tại những khu vực được dự báo không bảo đảm nguồn nước, nhất là những nơi nằm ngoài phạm vi phục vụ của các hệ thống thủy lợi.

Ứng phó với El Niño không chỉ là câu chuyện của ngành nông nghiệp. Khi nguồn nước suy giảm, các đô thị, khu dân cư, hoạt động sản xuất và dịch vụ cũng có thể chịu tác động.

Theo chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Xây dựng được giao xây dựng và tổ chức thực hiện phương án cấp nước an toàn theo các kịch bản nguồn nước đối với các công trình cấp nước sinh hoạt. Trong đó, cần đặc biệt lưu ý các công trình khai thác nước trực tiếp trên lưu vực sông không có hồ điều tiết hoặc phụ thuộc vào hồ chứa ở thượng lưu.

Cùng với đó là yêu cầu rà soát, đẩy mạnh kết nối hạ tầng cấp nước, giảm tỷ lệ thất thoát nước sạch và chuẩn bị phương án tích trữ, cấp nước dự phòng cho các đô thị lớn, các vùng đô thị trọng điểm.

Như vậy, bài toán ứng phó được đặt trên nhiều lớp: từ dự báo khí tượng thủy văn, quản lý nguồn nước theo lưu vực sông, vận hành hồ chứa, điều chỉnh sản xuất nông nghiệp đến bảo đảm an toàn cấp nước cho người dân.

Trong bối cảnh El Niño có khả năng tiếp tục duy trì và phát triển mạnh vào những tháng cuối năm 2026, thời gian còn lại của mùa mưa được xem là giai đoạn quan trọng để các địa phương củng cố nguồn dự trữ.

Các hồ chứa cần được vận hành theo kịch bản nguồn nước; hệ thống thủy lợi phải được rà soát; các công trình cấp nước cần chuẩn bị phương án dự phòng; đồng thời người dân và doanh nghiệp tại những khu vực có nguy cơ thiếu nước cần được thông tin sớm để chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất.

Dự kiến trong tháng 10 và tháng 11/2026, cơ quan chuyên môn sẽ tiếp tục cập nhật, đưa ra các dự báo chi tiết hơn về mức độ ảnh hưởng đối với từng khu vực. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để các địa phương cụ thể hóa phương án ứng phó với mùa khô 2026-2027.

El Niño là hiện tượng khí hậu tự nhiên và không thể ngăn chặn. Nhưng mức độ thiệt hại do El Niño gây ra phụ thuộc rất lớn vào năng lực dự báo, khả năng tích trữ, điều hòa và phân phối nguồn nước cũng như mức độ chủ động của từng địa phương.

Với kinh nghiệm từ các đợt hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng trong quá khứ, cùng hệ thống dự báo, cảnh báo ngày càng được tăng cường và các phương án điều hành nguồn nước đang được chuẩn bị từ sớm, Việt Nam đang chuyển mạnh từ tư duy “chống hạn khi xảy ra” sang “quản trị rủi ro thiếu nước từ trước”.

Đây cũng là chìa khóa để giảm thiểu tác động của El Niño đối với sản xuất nông nghiệp, đời sống người dân, cấp nước đô thị và các hoạt động kinh tế - xã hội trong mùa khô 2026-2027.

TPHCM và Nam Bộ tiếp tục có mưa lớn vào những ngày cuối tháng 9 trong điều kiện El Nino rất mạnh