Nam Bộ chủ động bảo đảm nguồn nước trước nguy cơ hạn mặn

Sức ép từ khí hậu và suy giảm nguồn nước

Mùa khô 2026 - 2027 được dự báo tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với nguồn nước ở Nam Bộ, trong bối cảnh tác động của El Niño có thể làm giảm lượng mưa, khiến mùa mưa kết thúc sớm và mùa khô kéo dài. Cùng với đó, nền nhiệt cao làm gia tăng bốc thoát hơi nước và nhu cầu sử dụng nước cho sinh hoạt, sản xuất.

Khi thời gian bổ sung nước cho sông, hồ và hệ thống kênh rạch bị rút ngắn, lượng nước tích trữ trước mùa khô có nguy cơ không đáp ứng đầy đủ nhu cầu. Nếu dòng chảy từ thượng nguồn tiếp tục suy giảm, áp lực đối với các khu vực hạ lưu sẽ càng lớn.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, hạn hán và xâm nhập mặn có thể diễn biến đồng thời, ảnh hưởng trực tiếp đến các cửa lấy nước phục vụ sinh hoạt và tưới tiêu. Khi dòng chảy mùa kiệt suy yếu, khả năng đẩy mặn tự nhiên của các dòng sông giảm, tạo điều kiện để nước mặn xâm nhập sâu hơn vào nội đồng. Thời gian có thể lấy nước ngọt vì thế bị thu hẹp, gây khó khăn cho việc bố trí sản xuất và bảo đảm nước sinh hoạt.

Trong khi đó, tại Đông Nam Bộ, vấn đề cần đặc biệt quan tâm là lượng nước về các hồ chứa và khả năng đáp ứng đồng thời các nhu cầu cấp nước, sản xuất và phát điện. Sự suy giảm lưu lượng dòng chảy trong mùa kiệt cũng làm gia tăng nguy cơ suy giảm chất lượng nước do khả năng pha loãng các chất ô nhiễm giảm.

Đáng chú ý, nguồn nước Đồng bằng sông Cửu Long không chỉ chịu tác động của điều kiện khí hậu tại chỗ mà còn phụ thuộc vào diễn biến mưa, dòng chảy trên toàn lưu vực sông Mê Công và hoạt động điều tiết các hồ chứa thượng nguồn. Trong nội vùng, nhu cầu nước cho nông nghiệp lớn, trong khi khả năng tích trữ nước ngọt ở nhiều khu vực còn hạn chế. Đây là những yếu tố khiến bài toán bảo đảm nguồn nước cần được xem xét trong mối liên hệ tổng thể giữa thượng nguồn và hạ lưu, giữa khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên nước.

Một vấn đề không thể xem nhẹ là nguy cơ thiếu nước sử dụng được. Trong điều kiện dòng chảy thấp, nguồn nước có thể vẫn hiện diện trên sông, kênh nhưng chất lượng không đáp ứng yêu cầu khai thác do nhiễm mặn hoặc ô nhiễm. Vì vậy, an ninh nguồn nước không đơn thuần được đánh giá bằng tổng lượng nước hiện có mà phải tính đến chất lượng, thời điểm cung cấp và khả năng tiếp cận nguồn nước của người dân.

Chủ động điều chỉnh sản xuất, tăng khả năng tích trữ nước

Trước nguy cơ hạn mặn, yêu cầu đặt ra đối với các địa phương là phải chuyển từ tư duy ứng phó tình thế sang chủ động thích ứng ngay từ đầu mùa vụ. Trong sản xuất nông nghiệp, việc bố trí lịch thời vụ cần được tính toán trên cơ sở khả năng bảo đảm nguồn nước thực tế, thay vì chỉ căn cứ vào tập quán canh tác hoặc lịch gieo trồng cố định.

Đối với những vùng có nguy cơ xâm nhập mặn, địa phương cần theo dõi sát diễn biến độ mặn tại các sông, kênh và cửa lấy nước để hướng dẫn người dân lựa chọn thời điểm xuống giống phù hợp. Đặc biệt, lịch thời vụ vụ đông xuân cần được rà soát, điều chỉnh theo dự báo nguồn nước và điều kiện cụ thể của từng khu vực. Việc cảnh báo phải được thực hiện đủ sớm để người dân có thời gian thay đổi kế hoạch sản xuất, tránh tình trạng xuống giống khi chưa bảo đảm nguồn nước tưới trong suốt chu kỳ sinh trưởng của cây trồng.

Cùng với điều chỉnh thời vụ, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng sử dụng nước tiết kiệm, lựa chọn những giống cây có khả năng chịu hạn, chịu mặn phù hợp với điều kiện từng vùng cũng cần được quan tâm. Tuy nhiên, chuyển đổi không nên thực hiện theo phong trào mà phải dựa trên đánh giá về đặc điểm thổ nhưỡng, điều kiện thủy lợi, thị trường tiêu thụ và hiệu quả kinh tế để bảo đảm tính bền vững.

Một giải pháp quan trọng khác là tăng cường tích trữ nước ngọt khi điều kiện nguồn nước còn thuận lợi. Các địa phương cần rà soát hệ thống hồ chứa, kênh dẫn, cống điều tiết và công trình thủy lợi để có phương án vận hành phù hợp. Ở những nơi có điều kiện, cần tận dụng khả năng trữ nước tại hồ, kênh và các công trình hiện có; đồng thời khuyến khích hình thức tích trữ nước phân tán tại hộ gia đình và vùng sản xuất.

Việc tích trữ nước không chỉ nhằm duy trì sản xuất trong thời kỳ cao điểm hạn mặn mà còn tạo nguồn dự phòng khi các cửa lấy nước ngọt bị ảnh hưởng. Đây là giải pháp có ý nghĩa thiết thực, nhất là đối với những địa bàn ven biển, nơi thời gian và khả năng tiếp cận nguồn nước ngọt thường phụ thuộc chặt chẽ vào diễn biến thủy triều và độ mặn.

Bảo đảm nước sinh hoạt, nâng cao năng lực dự phòng

Bên cạnh sản xuất nông nghiệp, bảo đảm nước sinh hoạt cho người dân phải được xác định là ưu tiên hàng đầu trong các phương án ứng phó hạn hán, xâm nhập mặn. Các địa phương cần rà soát toàn bộ hệ thống cấp nước tập trung, đánh giá khả năng khai thác của từng công trình, xác định những khu vực có nguy cơ thiếu nước và xây dựng phương án cung cấp nước thay thế.

Đối với các nhà máy nước, việc theo dõi độ mặn tại cửa lấy nước cần được thực hiện thường xuyên, kết hợp với thông tin về dòng chảy, thủy triều và chất lượng nước để lựa chọn thời điểm khai thác phù hợp. Khi điều kiện cho phép, các đơn vị cấp nước cần tranh thủ lấy và tích trữ nước ngọt, chủ động duy trì nguồn dự phòng phục vụ xử lý và cung cấp nước trong những thời điểm bất lợi.

Tại các khu vực vùng sâu, vùng xa và ven biển, nơi có nguy cơ thiếu nước cao, cần đặc biệt chú trọng đầu tư hạ tầng tích trữ, chuẩn bị các điểm cấp nước dự phòng và phương án vận chuyển nước ngọt khi cần thiết. Việc rà soát đối tượng dễ bị tổn thương, khu dân cư nằm ngoài phạm vi phục vụ ổn định của hệ thống cấp nước tập trung cũng cần được thực hiện để có kế hoạch hỗ trợ kịp thời.

Về lâu dài, bảo đảm nguồn nước cần gắn với quản lý tổng hợp lưu vực và phối hợp vận hành các công trình thủy lợi, hồ chứa đa mục tiêu. Tại Đông Nam Bộ, các hồ Trị An, Dầu Tiếng và Phước Hòa giữ vai trò quan trọng trong điều tiết, cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất. Việc phối hợp vận hành cần tính đến nhu cầu của các ngành, các địa phương và khả năng duy trì nguồn nước trong suốt mùa khô.

Đối với lưu vực sông Mê Công, tăng cường chia sẻ dữ liệu về dòng chảy và vận hành hồ chứa thượng nguồn có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao chất lượng dự báo, hỗ trợ các địa phương hạ lưu chủ động điều hành nguồn nước. Đồng thời, cần kiểm soát khai thác nước dưới đất, hạn chế tình trạng khai thác quá mức làm gia tăng nguy cơ sụt lún tại Đồng bằng sông Cửu Long. Bảo vệ đất ngập nước, hành lang ven sông và duy trì dòng chảy môi trường cũng là những yêu cầu cần được đặt trong chiến lược bảo đảm an ninh nguồn nước dài hạn.

Một trong những yếu tố quyết định hiệu quả phòng ngừa thiệt hại do hạn hán, xâm nhập mặn là chất lượng dự báo và khả năng truyền tải thông tin đến đúng đối tượng, đúng thời điểm. Trên thực tế, thông tin dự báo chỉ thực sự phát huy tác dụng khi được chuyển hóa thành những hướng dẫn cụ thể cho cơ quan quản lý, đơn vị cấp nước và người dân.

Do đó, cần tăng cường giám sát liên ngành, thường xuyên cập nhật diễn biến El Niño, La Niña, lượng mưa, dòng chảy sông Mê Công, mực nước hồ chứa, thủy triều và độ mặn tại các cửa sông. Các dữ liệu khí tượng thủy văn cần được kết nối với thông tin về công trình thủy lợi, hệ thống cấp nước và vùng sản xuất để nhận diện sớm những khu vực có nguy cơ thiếu nước.

Trên cơ sở các bản tin dự báo của cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương cần xây dựng những ngưỡng cảnh báo và phương án ứng phó tương ứng. Chẳng hạn, khi độ mặn tại cửa lấy nước đạt ngưỡng rủi ro, đơn vị cấp nước phải có phương án điều chỉnh khai thác hoặc chuyển sang nguồn dự phòng; khi nguồn nước phục vụ sản xuất suy giảm, ngành nông nghiệp cần kịp thời hướng dẫn điều chỉnh lịch gieo trồng, cơ cấu cây trồng và kế hoạch tưới.

Điều quan trọng là cảnh báo phải đến với người dân trước khi rủi ro trở thành thiệt hại. Người dân cần được cung cấp thông tin dễ hiểu, có tính địa phương hóa, phản ánh cụ thể thời điểm có thể lấy nước, khu vực có nguy cơ nhiễm mặn và những khuyến cáo cần thực hiện.

Mùa khô 2026 - 2027 đặt ra yêu cầu không chỉ bảo đảm đủ nước trong một thời điểm mà còn phải nâng cao khả năng chống chịu của toàn bộ hệ thống khai thác, sử dụng và phân phối nước. Từ quản lý lưu vực, vận hành công trình, tổ chức sản xuất đến bảo đảm nước sinh hoạt, mỗi giải pháp đều cần được chuẩn bị từ sớm và triển khai đồng bộ.

Chủ động tích trữ, sử dụng nước tiết kiệm, điều chỉnh sản xuất theo khả năng nguồn nước và nâng cao hiệu quả cảnh báo sớm sẽ là những yếu tố quan trọng giúp các địa phương Nam Bộ giảm thiểu thiệt hại, bảo đảm sinh kế và ổn định đời sống người dân trước những diễn biến khó lường của hạn hán, xâm nhập mặn.

Chủ động điều tiết nguồn nước, bảo vệ sản xuất trước nguy cơ hạn mặn