Vận hành liên hồ chứa: Chủ động giảm lũ, bảo đảm nguồn nước mùa cạn

Tăng khả năng cắt, giảm lũ cho vùng hạ du

Ngày 10/11, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành 4 công văn hướng dẫn tổ chức thực hiện quy trình vận hành liên hồ chứa trên các lưu vực sông Trà Khúc, Ba, Vu Gia - Thu Bồn và Kôn - Hà Thanh. Đây là bước triển khai các quy trình mới được Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 6/11/2026, với nhiều điều chỉnh nhằm nâng cao hiệu quả điều tiết nguồn nước và ứng phó thiên tai.

Điểm đáng chú ý trong các quy trình mới là điều chỉnh hạ thấp mực nước cao nhất trước lũ và mực nước đón lũ thấp nhất tại các hồ chứa. Việc dành thêm dung tích phòng lũ được kỳ vọng sẽ tăng khả năng cắt, giảm đỉnh lũ, hạn chế áp lực dòng chảy đối với khu vực hạ du, phù hợp với định hướng tại Kết luận số 213-KL/TW của Ban Bí thư.

Thời gian mùa lũ được xác định từ ngày 1/9 đến 31/12 đối với lưu vực sông Trà Khúc và Kôn - Hà Thanh; từ ngày 1/9 đến 20/12 đối với lưu vực sông Ba và Vu Gia - Thu Bồn. Trên cơ sở đặc điểm thủy văn từng lưu vực, các quy trình chia mùa lũ thành nhiều thời kỳ để điều chỉnh chế độ vận hành phù hợp với diễn biến thực tế.

Một điểm mới khác là bổ sung các ngưỡng lưu lượng nước đến hồ làm căn cứ kích hoạt vận hành giảm lũ. Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng trong những tình huống mưa lớn, lũ lên nhanh, khi việc điều hành không thể chỉ phụ thuộc vào các bản tin dự báo mà cần kết hợp với số liệu quan trắc thực tế.

Trên lưu vực sông Trà Khúc, hệ thống vận hành liên hồ được bổ sung 7 công trình. Tín hiệu giảm lũ tại hai hồ Đakđrinh và Nước Trong cũng được điều chỉnh. Khi lưu lượng nước đến hồ vượt lần lượt 600 m³/s và 800 m³/s, các hồ thực hiện vận hành xả thấp hơn lượng nước đến, góp phần hạn chế đỉnh lũ cho hạ du.

Đối với lưu vực Kôn - Hà Thanh, các ngưỡng lưu lượng giảm lũ được bổ sung cho hồ Trà Xom 1, Định Bình, Núi Một và Thuận Ninh. Riêng hồ Định Bình có thể điều chỉnh linh hoạt mực nước trong một số điều kiện nhất định theo quyết định của Trưởng ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự tỉnh Gia Lai, nhưng phải bảo đảm an toàn công trình và khu vực hạ du.

Tại lưu vực sông Ba, yêu cầu phối hợp giữa hai tỉnh Gia Lai và Đắk Lắk được đặt ra rõ hơn, nhất là trong những tình huống hồ Sông Ba Hạ đang thực hiện giảm lũ nhưng lượng nước đến hồ tiếp tục gia tăng. Đây là tình huống cần được theo dõi sát để tránh phát sinh nguy cơ mất an toàn công trình và ảnh hưởng đến vùng hạ lưu.

Trong khi đó, quy trình vận hành lưu vực Vu Gia - Thu Bồn điều chỉnh tín hiệu mực nước theo hướng cho phép xem xét giảm lũ sớm hơn khi có dự báo mưa, lũ. Trạm Thành Mỹ được sử dụng thay trạm Hội Khách làm căn cứ vận hành hồ Đak Mi 4A; hồ Sông Bung 2 cũng được yêu cầu phối hợp với Sông Bung 4 để nâng cao hiệu quả điều tiết.

Những thay đổi này cho thấy định hướng chuyển từ vận hành hồ chứa mang tính ứng phó sang chủ động điều tiết theo diễn biến dòng chảy, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các công trình trong cùng lưu vực.

Tích nước sớm, ứng phó nguy cơ hạn hán và El Niño

Không chỉ tập trung vào nhiệm vụ phòng, chống lũ trong mùa mưa, các quy trình mới còn chú trọng bảo đảm nguồn nước cho mùa cạn. Đáng chú ý, cơ chế xem xét tích nước cuối mùa lũ sớm hơn được bổ sung nhằm chủ động ứng phó với nguy cơ hạn hán, thiếu nước và ảnh hưởng của hiện tượng El Niño.

Theo hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Chủ tịch UBND cấp tỉnh căn cứ thẩm quyền, thông tin dự báo khí tượng thủy văn và phương án đề xuất của chủ hồ để xem xét, quyết định thời gian tích nước. Việc điều chỉnh phải đặt trong yêu cầu bảo đảm an toàn công trình, không gây ảnh hưởng bất lợi đến khu vực hạ du.

Tại lưu vực sông Trà Khúc, thời điểm tích nước bình thường bắt đầu từ ngày 5/12, nhưng có thể xem xét điều chỉnh từ ngày 15/11 nếu có dự báo thiếu nước. Trường hợp xuất hiện cảnh báo El Niño, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi có thể xem xét quyết định tích nước sớm hơn.

Đối với lưu vực Vu Gia - Thu Bồn, thời điểm tích nước thông thường là ngày 22/11. Khi có nguy cơ hạn hán, thiếu nước, thời gian này có thể được điều chỉnh từ ngày 15/11 và sớm hơn nữa nếu xuất hiện cảnh báo El Niño.

Trên lưu vực sông Ba, thời điểm tích nước được quy định cụ thể theo từng hồ. Trong điều kiện bình thường, hồ Ayun Hạ bắt đầu tích nước từ ngày 15/11; hồ Ka Nak và Ia M'lá từ ngày 1/12; các hồ Sông Ba Hạ, Sông Hinh và Krông H'Năng từ ngày 5/12. Các mốc thời gian này có thể được điều chỉnh sớm hơn khi dự báo xuất hiện nguy cơ thiếu nước.

Tương tự, tại lưu vực Kôn - Hà Thanh, hồ Trà Xom 1 bắt đầu tích nước từ ngày 1/12; các hồ Định Bình, Thuận Ninh và Núi Một từ ngày 18/12. Khi có nguy cơ hạn hán hoặc El Niño, Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai xem xét quyết định thời gian tích nước sớm trên cơ sở phương án của các chủ hồ.

Để bảo đảm việc điều chỉnh có căn cứ khoa học, Bộ yêu cầu Cục Khí tượng Thủy văn cung cấp, cập nhật bản tin dự báo diễn biến thời tiết, thủy văn trong 10 ngày tới trước thời điểm được phép tích nước. Đây là cơ sở quan trọng để các địa phương và đơn vị quản lý hồ chủ động xây dựng phương án vận hành, tránh tình trạng tích nước thiếu căn cứ hoặc bỏ lỡ thời điểm cần thiết để dự trữ nguồn nước.

Bên cạnh việc tích nước, chế độ xả trong mùa cạn cũng được điều chỉnh theo hướng sử dụng hiệu quả nguồn nước giữa các hồ chứa và công trình thủy lợi, thủy điện.

Trên sông Trà Khúc, hồ Đakđrinh được vận hành phát điện linh hoạt, phối hợp với hồ Nước Trong nhằm bảo đảm cấp nước cho hạ du. Tại lưu vực Kôn - Hà Thanh, hồ Định Bình được giảm lưu lượng xả khi có nguồn nước bổ sung từ thủy điện An Khê.

Đối với sông Ba, việc điều tiết phải căn cứ kịch bản nguồn nước, đồng thời tăng cường phối hợp giữa các hồ Sông Ba Hạ, Sông Hinh và đập Đồng Cam để bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu phát điện, cấp nước sản xuất và sinh hoạt.

Riêng lưu vực Vu Gia - Thu Bồn, yêu cầu bảo đảm nguồn nước sinh hoạt trong điều kiện xâm nhập mặn được đặt ra cụ thể. Khi mực nước thượng lưu đập An Trạch thấp hơn 1,6 m trong 12 giờ liên tục, Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng được xem xét điều chỉnh chế độ xả nhằm hỗ trợ cấp nước cho khu vực hạ du, trong đó có Nhà máy nước Cầu Đỏ.

Rõ trách nhiệm điều hành, không để bị động trước thiên tai

Cùng với điều chỉnh các thông số kỹ thuật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu tăng cường trách nhiệm phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và chủ hồ trong quá trình thực hiện quy trình vận hành liên hồ chứa.

Trong tình huống bất thường, khẩn cấp vào mùa lũ, Chủ tịch UBND cấp tỉnh theo thẩm quyền được xem xét điều chỉnh chế độ vận hành, hạ mực nước hồ hoặc sử dụng một phần dung tích trên mực nước dâng bình thường để hỗ trợ giảm lũ. Tuy nhiên, mọi phương án đều phải tuân thủ yêu cầu bảo đảm an toàn công trình và an toàn cho vùng hạ du.

Đối với mùa cạn, khi xảy ra tình trạng hạn hán, thiếu nước nghiêm trọng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan xem xét chế độ vận hành phù hợp. Bộ Công Thương có trách nhiệm chỉ đạo việc huy động các nhà máy thủy điện gắn với yêu cầu giảm lũ và bảo đảm cấp nước.

Đặc biệt, Bộ đề nghị các địa phương sớm ban hành quy chế phối hợp vận hành liên hồ chứa, bảo đảm thông tin và cảnh báo được truyền tải kịp thời đến người dân khu vực hạ du. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống hoặc thuê dịch vụ hỗ trợ ra quyết định để nâng cao chất lượng dự báo, khả năng phân tích và hiệu quả điều hành.

Riêng lưu vực sông Ba áp dụng thời gian chuyển tiếp đến hết ngày 15/11/2026; từ ngày 16/11/2026 chính thức thực hiện theo quy trình mới.

Việc ban hành và triển khai đồng bộ các quy trình vận hành liên hồ chứa trên 4 lưu vực sông không chỉ nhằm nâng cao năng lực phòng, chống lũ mà còn hướng tới quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc lớn vào chất lượng dự báo, khả năng phối hợp giữa các địa phương và việc tuân thủ nghiêm túc trách nhiệm vận hành của từng chủ hồ.

Chủ động giữ nước trong mùa mưa để giảm thiểu rủi ro mùa cạn, đồng thời dành đủ dung tích phòng lũ để bảo vệ hạ du là bài toán đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, linh hoạt và có trách nhiệm của toàn bộ hệ thống vận hành liên hồ chứa.

Thủ tướng ban hành quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Trà Khúc