Ô nhiễm môi trường

Ô nhiễm bụi tại Hà Nội (Bài 2): Những "điểm nóng" phát thải trong lòng Hà Nội

• {Ngày xuất bản}

Trong nhiều năm trở lại đây, Hà Nội đang chịu tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu và ô nhiễm không khí. Ô nhiễm không khí tại Hà Nội không còn là hiện tượng thời tiết bất thường mà đã trở thành vấn đề môi trường có tính quy luật. Những chỉ số bụi mịn PM2.5 liên tục vượt ngưỡng quy định từ các nguồn phát thải lớn như các đại công trường xây dựng, phương tiện giao thông cũ và việc đốt rơm rạ cùng mạng lưới làng nghề còn nằm đan xen trong khu dân cư.

Trong nhiều năm trở lại đây, Hà Nội đang chịu tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu và ô nhiễm không khí. Ô nhiễm không khí tại Hà Nội không còn là hiện tượng thời tiết bất thường mà đã trở thành vấn đề môi trường có tính quy luật. Những chỉ số bụi mịn PM2.5 liên tục vượt ngưỡng quy định từ các nguồn phát thải lớn như các đại công trường xây dựng, phương tiện giao thông cũ và việc đốt rơm rạ cùng mạng lưới làng nghề còn nằm đan xen trong khu dân cư. Bài "Những "điểm nóng" phát thải trong lòng Hà Nội" nằm trong chuyên đề: Hà Nội chủ động chặn nguồn thải trước mùa ô nhiễm không khí.

Theo hệ thống quan trắc của Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), chỉ số AQI không khí tại Hà Nội luôn ở được phân loại ở mức “xấu” trên cả nước. Ô nhiễm bụi tại Hà Nội mang tính phân hóa theo tốc độ đô thị hóa. Tại vùng lõi, các dự án giải phóng mặt bằng như tuyến đường La Thành (dự án Vành đai 1) từ các dãy phố thành những công trường lộ thiên với bụi từ hoạt động phá dỡ nhà cửa thiếu che chắn.

Tại cửa ngõ Tây Nam như trục Quốc lộ 6 (đoạn Ba La - Yên Nghĩa) hay đường 70 Phan Trọng Tuệ, không gian bị phủ bởi bụi đất cát từ xe tải ben, xe chở đất phục vụ công tác san lấp mặt bằng lưu thông trên tuyến đường.

Tại các “điểm nghẽn” giao thông và nút giao thường xuyên xảy ra ùn tắc như trục Ngã Tư Sở, đường La Thành, hay nút giao Ba La trên Quốc lộ 6, các phương tiện di chuyển chậm, phát thải ra bụi PM2.5 ra môi trường cao gấp nhiều lần so với khi xe duy trì tốc độ ổn định.

Đặc biệt, khí, mức độ phát tán và nồng độ bụi mịn PM2.5 có sự phân hóa và chênh lệch giữa khu vực ùn tắc với khu vực thông thoáng, giữa khung giờ cao điểm với giờ thấp điểm. Tại các cung đường thông thoáng, có dải phân cách cây xanh rộng hoặc vào khung giờ thấp điểm, chất lượng không khí ghi nhận sự cải thiện rõ rệt.

Hà Nội là một trong những thành phố lớn nhất cả nước với lưu lượng giao thông hàng triệu lượt mỗi ngày. Trong đó, có những phương tiện quá niên hạn sử dụng, xe tự hành, tự chế chưa qua kiểm định chất lượng phát thải khí ra ngoài môi trường gây ô nhiễm bụi tại nội đô.

Căn cứ theo Quyết định số Quyết định số 43/2025/QĐ-TTg ngày 28/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, quy định lộ trình áp dụng Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải đối với ô tô tham gia giao thông đường bộ, nhằm từng bước kiểm soát và giảm phát thải từ phương tiện giao thông.

Theo đó, từ 1/3/2026, mức khí thải được áp dụng căn cứ vào năm sản xuất của xe: Mức 1 đối với xe sản xuất trước năm 1999; Mức 2 đối với xe sản xuất từ năm 1999 đến hết năm 2016; Mức 3 đối với xe sản xuất từ năm 2017 đến hết năm 2021; và Mức 4 đối với xe sản xuất từ năm 2022.

Đáng chú ý, lộ trình được siết chặt hơn tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh: từ 1/1/2027, xe sản xuất từ năm 2017 đến hết năm 2021 phải đáp ứng Mức 4; từ 1/1/2028, xe sản xuất từ năm 2022 phải đáp ứng Mức 5; và từ 1/1/2029, ô tô tham gia giao thông tại hai thành phố này phải đáp ứng quy định về khí thải từ Mức 2 trở lên.

Việc áp dụng các mức khí thải mới được thực hiện thông qua hoạt động kiểm định, qua đó tạo cơ sở pháp lý để từng bước loại bỏ hoặc hạn chế các phương tiện có mức phát thải cao, góp phần kiểm soát ô nhiễm không khí, đặc biệt tại các đô thị lớn.

Tiến trình đô thị hóa cùng yêu cầu về phát triển hạ tầng đang biến Hà Nội thành một “đại công trường” với quy mô lớn. Từ dự án giải phóng mặt bằng Vành đai 1 (đoạn Hoàng Cầu - Voi Phục đi qua Đê La Thành), mở rộng Quốc lộ 6, dự án Vành đai 4 vùng Thủ đô, cho đến hàng loạt dự án đào đắp hồ điều hòa, cải tạo thoát nước và phát triển các khu đô thị mới.

Việc các công trình cùng thi công đồng loạt trên một không gian đô thị có mật độ dân cư cao đã tạo ra phát thải bụi dày đặc, khiến tần suất và tải lượng bụi vào môi trường vượt xa khả năng tự làm sạch của khí quyển Thủ đô. Đất cát rơi từ xe chuyên chở, phục vụ công trường góp phần gây ra bụi trên các tuyến đường. Bên cạnh hạn chế về hạ tầng phương tiện, nguyên nhân từ chính ý thức chấp hành quy chuẩn bảo vệ môi trường rất hạn chế của đội ngũ công nhân và sự buông lỏng quản lý của các nhà thầu thi công.

Báo cáo của các cơ quan môi trường cho thấy, trong những năm gần đây nồng độ bụi mịn PM2.5 trung bình năm của Hà Nội luôn dao động ở mức rất cao, từ 38 - 42 µg/m³, vượt gần gấp đôi Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN 05:2023/BTNMT với ngưỡng quy định là 25 µg/m³) và cao hơn từ 7 đến 8 lần so với khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO: 5 µg/m³).

Bước vào những ngày cuối vụ gặt tháng 9, tháng 10, dọc các cánh đồng ngoại thành từ Quốc Oai, Chương Mỹ đến Đông Anh, Sóc Sơn, từng cột khói trắng bốc lên sau những đụn lửa cháy âm ỉ trên gốc rạ trơ trụi. Đối với người nông dân, việc châm lửa đốt đồng vẫn là cách làm nhanh gọn và ít tốn kém nhân công nhất. Rơm rạ không còn là nguồn chất đốt hay thức ăn chăn nuôi thiết yếu như trước, vô tình bị biến thành phế phẩm nông nghiệp thừa thãi cần dọn sạch tức thì.

Ô nhiễm từ rơm rạ không còn dừng lại ở phạm vi làng xã mà đã trở thành bài toán môi trường liên vùng của toàn đô thị. Dưới tác động của hướng gió kết hợp với hiện tượng nghịch nhiệt mùa thu đông, khối khói bụi sinh khối từ ven đô và lưu vực đồng bằng sông Hồng bị nén chặt, đẩy sâu vào trung tâm Thủ đô.

Kết quả từ các trạm quan trắc không khí trong những ngày cao điểm thu hoạch liên tục ghi nhận đồ thị nồng độ bụi mịn PM2.5 bật tăng đột biến, kéo chỉ số AQI lên ngưỡng xấu và rất có hại cho sức khỏe. Muốn khói đồng thực sự biến mất khỏi bầu trời Thủ đô, chính sách cần chuyển dịch từ ngăn cấm thụ động sang hỗ trợ thiết thực, trợ lực máy cuộn rơm cơ giới hóa để giảm chi phí thu gom ngay sau máy gặt, đồng thời phổ biến các chế phẩm sinh học ủ rơm thành mùn hữu cơ trực tiếp tại ruộng. Chỉ khi rơm rạ được nhìn nhận như một nguồn sinh khối có giá trị kinh tế, phục vụ trồng nấm, làm đệm lót chăn nuôi hay cung ứng cho công nghiệp năng lượng xanh vòng luẩn quẩn của thói quen đốt đồng mới có thể hoàn toàn khép lại.

Trong cấu trúc nguồn phát thải bụi của Hà Nội, mạng lưới các làng nghề và làng có nghề ven đô cũng là một trong những nguyên nhân gây phát thải bụi. Khác với bụi đất đá thông thường từ các công trình xây dựng, bụi phát sinh từ các làng nghề mộc mỹ nghệ, cơ khí kim khí, tái chế nhựa và vật liệu xây dựng.

Nhiều làng nghề làm gốm sứ, đúc kim loại hay chế biến nông sản vẫn còn áp dụng công nghệ cũ, thủ công, truyền thống nằm trong nội đô.

Khói bụi từ công trường thi công, phương tiện giao thông cũ và quá niên hạn, hoạt động sản xuất tại các làng nghề, cơ sở tiểu thủ công nghiệp đến tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch ở khu vực ven đô đang tạo nên những nguồn phát thải đan xen, khiến bài toán kiểm soát ô nhiễm không khí của Hà Nội trở nên phức tạp.

Bốn nguồn phát thải này không tồn tại độc lập mà có sự cộng hưởng giữa đô thị và khu vực ven đô, giữa giao thông, xây dựng, sản xuất và hoạt động nông nghiệp. Vì vậy, để cải thiện chất lượng không khí, Hà Nội cần tiếp cận theo hướng quản lý tổng thể, xác định rõ từng nguồn phát thải, khu vực phát sinh và mức độ đóng góp của từng nguồn; đồng thời tăng cường quan trắc, kiểm kê phát thải và giám sát thực địa.

Kiểm soát bụi công trường phải đi cùng quản lý phương tiện phát thải cao; kiểm soát khí thải giao thông phải song hành với xử lý ô nhiễm tại làng nghề, cơ sở sản xuất; còn việc chấm dứt đốt rơm rạ cần gắn với các giải pháp thu gom, tái sử dụng và xử lý phụ phẩm nông nghiệp. Chỉ khi các nguồn phát thải được kiểm soát đồng bộ, liên tục và thực chất, Hà Nội mới có thể từng bước giảm những “điểm nóng” khói bụi, cải thiện chất lượng không khí và hướng tới một môi trường sống trong lành, an toàn, chất lượng hơn cho người dân Thủ đô.

Bài 1: Hà Nội trước mùa ô nhiễm: “Chặn” nguồn thải từ đâu?

Nguyễn Thành