Khi dòng sông chịu áp lực từ nhiều phía

Sông Sài Gòn có vai trò quan trọng đối với đời sống và sự phát triển của TP.HCM. Không chỉ là nguồn cung cấp nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất, dòng sông còn đảm nhiệm chức năng tiêu thoát nước, điều hòa môi trường và duy trì hệ sinh thái thủy sinh. Tuy nhiên, trước những biến động ngày càng khó lường của thời tiết và thủy văn, dòng sông đang phải đối mặt với nhiều sức ép đan xen.

Mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, triều cường dâng cao, nắng nóng kéo dài cùng những biến động nguồn nước từ thượng nguồn đang làm thay đổi chế độ dòng chảy. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng tiêu thoát nước của đô thị mà còn tác động đến quá trình lưu thông, trao đổi oxy, pha loãng và khả năng tiếp nhận chất thải của dòng sông.

Thực tế cho thấy, trong những trận mưa lớn, lượng nước có thể dồn vào hệ thống thoát nước trong thời gian rất ngắn. Tại trạm Nhà Bè, lượng mưa ghi nhận ngày 21/9 lên tới 258 mm. Khi lượng nước vượt quá năng lực tiếp nhận của hệ thống cống, kênh và các công trình tiêu thoát, tình trạng ngập úng có thể xảy ra, đặc biệt tại những khu vực có địa hình thấp hoặc hạ tầng thoát nước chưa đồng bộ.

Trong khi đó, triều cường lại tạo thêm một trở ngại đối với quá trình tiêu thoát nước. Đợt triều đầu tháng 11/2025 ghi nhận mực nước tại trạm Phú An đạt 1,78 m, trạm Thủ Dầu Một đạt 1,88 m. Khi mực nước trên sông dâng cao, khả năng thoát nước từ khu vực nội đô ra sông bị hạn chế do chênh lệch mực nước giảm. Nếu mưa lớn xuất hiện đồng thời với triều cường, áp lực lên hệ thống thoát nước càng gia tăng.

Tuy nhiên, không thể quy toàn bộ tình trạng ngập úng cho biến đổi khí hậu. Năng lực tiêu thoát của hệ thống hạ tầng, quá trình đô thị hóa, tình trạng bê tông hóa bề mặt, sự thu hẹp của ao hồ, vùng trũng và công tác duy tu, nạo vét kênh rạch đều là những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp. Biến đổi khí hậu làm gia tăng mức độ rủi ro, nhưng những hạn chế trong quy hoạch và quản lý không gian đô thị cũng có thể khiến hậu quả trở nên nghiêm trọng hơn.

Điều đó cho thấy, bài toán quản lý nước tại TP.HCM không đơn thuần là xây thêm cống, trạm bơm hay các công trình kiểm soát triều. Vấn đề cốt lõi nằm ở khả năng tổ chức, kết nối và vận hành toàn bộ hệ thống nước, từ thượng nguồn đến hạ lưu.

Từ xử lý điểm ngập đến quản lý nước theo lưu vực

Một trong những thay đổi quan trọng trong tư duy quản lý nước là chuyển từ cách tiếp cận theo địa giới hành chính sang quản lý theo lưu vực và tiểu lưu vực. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về phương pháp quy hoạch mà còn là yêu cầu tất yếu trước tính liên thông của hệ thống sông ngòi, kênh rạch và hạ tầng thủy lợi.

Trên thực tế, nước không vận động theo ranh giới hành chính. Một khu vực có thể chịu tác động từ lượng nước mưa ở địa bàn khác, mực nước sông ở phía thượng nguồn hoặc chế độ vận hành của các công trình điều tiết nằm ngoài phạm vi quản lý trực tiếp. Vì vậy, nếu mỗi địa phương chỉ tập trung giải quyết tình trạng ngập úng trong địa giới của mình, hiệu quả tổng thể của hệ thống khó được bảo đảm.

Đối với sông Sài Gòn, yêu cầu quản lý theo lưu vực càng có ý nghĩa khi dòng chảy và chế độ thủy văn chịu tác động từ nhiều khu vực, nhiều hệ thống công trình khác nhau. Việc quy hoạch cần tính toán đồng thời các yếu tố mưa, triều, lũ thượng nguồn, nước biển dâng và sụt lún đất, thay vì xem xét riêng rẽ từng hiện tượng.

Theo cách tiếp cận này, hệ thống thủy lợi cần được nhìn nhận như một hạ tầng nước đa mục tiêu. Các hồ chứa, đê bao, cống kiểm soát triều, trạm bơm, hồ điều hòa và các tuyến kênh tiêu phải được kết nối với hệ thống thoát nước đô thị. Mỗi công trình không chỉ được đánh giá bằng năng lực phục vụ tại chỗ mà còn phải đặt trong mối quan hệ với toàn bộ mạng lưới: nước đến từ đâu, được điều tiết như thế nào, thoát về đâu và thời điểm vận hành nào là phù hợp.

Đặc biệt, quy hoạch cần có tầm nhìn dài hạn, không chỉ đáp ứng yêu cầu trước mắt mà còn tính đến những biến động thủy văn trong nhiều thập niên tới. Khi các hiện tượng thời tiết cực đoan có xu hướng diễn biến phức tạp, một hệ thống công trình được thiết kế theo những điều kiện khí hậu trong quá khứ có thể không còn đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tế.

Giữ không gian trữ nước, không chỉ tìm cách đưa nước đi

Bên cạnh đầu tư hạ tầng kỹ thuật, bảo vệ không gian tự nhiên dành cho nước cần được xem là một giải pháp quan trọng trong quản lý ngập và bảo vệ lưu vực sông Sài Gòn.

Trong quá trình đô thị hóa, nhiều ao hồ, vùng trũng, hành lang kênh rạch và mặt nước tự nhiên có nguy cơ bị thu hẹp. Khi những không gian này bị san lấp hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng, khả năng lưu giữ nước mưa tại chỗ giảm xuống. Lượng nước vốn có thể được phân tán và lưu trữ trong tự nhiên sẽ nhanh chóng dồn vào hệ thống cống, kênh tiêu, làm gia tăng áp lực lên các công trình thoát nước.

Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu thoát nước thật nhanh, quy hoạch đô thị cần dành không gian thích hợp để nước có thể lưu giữ, thấm xuống đất và thoát đi theo từng giai đoạn. Các hồ điều hòa, vùng trũng, công viên ngập nước, hành lang xanh ven sông và mạng lưới kênh rạch cần được xem là những bộ phận của hạ tầng thoát nước đô thị.

Cách tiếp cận này giúp phân tán lượng nước mưa, làm chậm dòng chảy bề mặt và giảm nguy cơ quá tải cho hệ thống tiêu thoát. Đồng thời, việc bảo vệ hành lang sông và kênh rạch còn góp phần duy trì không gian cho dòng chảy, hạn chế tình trạng lấn chiếm, thu hẹp mặt cắt và cản trở khả năng lưu thông của nước.

Đối với sông Sài Gòn, bảo vệ không gian ven sông không nên chỉ được nhìn nhận dưới góc độ cảnh quan hay chỉnh trang đô thị. Đây còn là yêu cầu về an toàn thủy văn và bảo vệ môi trường. Khi hành lang sông, các vùng trũng và mạng lưới mặt nước được duy trì, dòng chảy có thêm điều kiện vận động, hệ thống tiêu thoát có thêm không gian tiếp nhận và điều tiết nước.

Đây cũng là điểm cần được cân nhắc trong các quyết định quy hoạch, đầu tư và phát triển đô thị. Một khu vực mặt nước bị san lấp có thể đem lại lợi ích sử dụng đất trong ngắn hạn, nhưng đồng thời làm mất đi một phần năng lực điều hòa tự nhiên mà đô thị khó có thể thay thế hoàn toàn bằng công trình kỹ thuật.

Quản lý dòng chảy gắn với kiểm soát chất lượng nước

Quản lý nước theo lưu vực không chỉ nhằm giải quyết tình trạng ngập úng mà còn phải gắn với mục tiêu bảo vệ chất lượng môi trường nước. Đây là mối quan hệ có tính hữu cơ, bởi chế độ dòng chảy ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tự làm sạch và phục hồi của hệ sinh thái sông.

Khi dòng chảy được duy trì, nước có điều kiện lưu thông, trao đổi oxy và hạn chế tình trạng tù đọng kéo dài. Ngược lại, tại những khu vực dòng chảy bị cản trở, khả năng pha loãng và vận chuyển chất ô nhiễm có thể suy giảm, làm gia tăng nguy cơ tích tụ các chất ô nhiễm trong môi trường nước.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng dòng chảy tốt không đồng nghĩa với việc nguồn nước sẽ tự động được cải thiện nếu các nguồn thải vẫn tiếp tục xả vào sông. Việc duy trì dòng chảy phải đi cùng kiểm soát nước thải sinh hoạt, công nghiệp và các nguồn thải khác trên toàn lưu vực. Nếu chỉ tập trung điều tiết lượng nước mà chưa kiểm soát được tải lượng ô nhiễm, hiệu quả bảo vệ môi trường sông sẽ không bền vững.

Do đó, quản lý lưu vực cần kết hợp giữa điều tiết thủy văn, bảo vệ hệ sinh thái, kiểm soát nguồn thải và quan trắc chất lượng nước. Các hoạt động này phải được triển khai đồng bộ, có sự phối hợp giữa các địa phương và đơn vị quản lý có liên quan, bởi chất lượng nước của một dòng sông không thể được bảo đảm bằng những giải pháp đơn lẻ tại một đoạn sông hay một địa bàn.

Về lâu dài, bảo vệ sông Sài Gòn đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể, trong đó công trình thủy lợi, hạ tầng thoát nước đô thị và các giải pháp dựa vào tự nhiên phải được đặt trong cùng một hệ thống quản lý. Quan trọng hơn, cần thay đổi quan niệm về không gian đô thị: sông, kênh rạch, ao hồ và vùng trũng không phải là những diện tích đất chưa được khai thác, mà là những bộ phận thiết yếu của hạ tầng nước và môi trường.

Giữ không gian cho dòng chảy cũng chính là giữ năng lực điều hòa tự nhiên của đô thị. Khi nước có nơi để lưu giữ, có đường để lưu thông và có hệ thống kiểm soát nguồn thải phù hợp, sông Sài Gòn mới có thể phát huy đầy đủ vai trò đối với đời sống, kinh tế và môi trường của TP.HCM trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét.

Vận hành liên hồ chứa: Chủ động giảm lũ, bảo đảm nguồn nước mùa cạn

Minh Kiên