Cháy rừng đe dọa chất lượng nguồn nước từ các lưu vực đầu nguồn

Cháy rừng thường được nhìn nhận qua những thiệt hại trực tiếp như diện tích rừng bị thiêu rụi, hệ sinh thái bị phá vỡ và lượng khói bụi phát tán vào không khí. Tuy nhiên, một hệ lụy ít được chú ý nhưng có tác động lâu dài là sự suy giảm chất lượng nguồn nước tại các lưu vực bị ảnh hưởng.

Nguy cơ này đang trở nên đáng lo ngại khi biến đổi khí hậu, tình trạng nắng nóng và hạn hán làm gia tăng số lượng cũng như mức độ nghiêm trọng của các vụ cháy rừng tại Mỹ.

Tính từ đầu năm 2026, quốc gia này ghi nhận 68.179 vụ cháy rừng, với tổng diện tích bị thiêu rụi hơn 3,8 triệu ha. Trước thực trạng đó, các nhà khoa học thuộc Đại học Colorado Boulder đã tiến hành nghiên cứu chất lượng nước tại hàng trăm lưu vực từng xảy ra cháy rừng, đồng thời đối chiếu với những khu vực không chịu ảnh hưởng.

Bà Carli Brucker, tác giả chính của nghiên cứu, cho biết những tác động từ cháy rừng đối với chất lượng nước có thể kéo dài tới 8 năm. Đáng chú ý, gần 2/3 số đô thị tại Mỹ đang sử dụng nguồn nước từ các lưu vực có rừng, cho thấy mức độ ảnh hưởng của cháy rừng đối với an ninh nguồn nước là không nhỏ.

Theo bà Amanda Hohner, chuyên gia về cháy rừng và chất lượng nước thuộc Đại học bang Montana, rừng vốn được xem như một hệ thống lọc tự nhiên, có chức năng điều tiết dòng chảy và góp phần bảo vệ nguồn nước. Tuy nhiên, khi những cánh rừng bị thiêu rụi bởi các đám cháy có cường độ lớn, khả năng bảo vệ của các lưu vực đầu nguồn cũng suy giảm.

Sau cháy rừng, khi mưa lớn xuất hiện, tro bụi, tàn dư thực vật và bùn đất dễ bị cuốn trôi xuống các dòng sông, suối. Đây cũng là những nguồn nước cung cấp cho nhiều nhà máy xử lý nước sinh hoạt. Sự gia tăng đột biến của kim loại nặng và chất hữu cơ hòa tan có thể vượt quá khả năng xử lý của hệ thống hiện có, buộc các cơ sở phải tạm dừng khai thác hoặc tìm kiếm nguồn nước thay thế.

Ô nhiễm sau cháy rừng có thể kéo dài nhiều năm

Không dừng lại ở tình trạng nước đục do bùn đất và tro bụi, các chất ô nhiễm phát sinh sau cháy rừng còn có thể gây ra những vấn đề phức tạp hơn trong quá trình xử lý nước sinh hoạt.

Ông Garrett McKay, chuyên gia kỹ thuật môi trường thuộc Đại học Texas A&M, cảnh báo về nguy cơ phát sinh các hợp chất phụ trong quá trình khử trùng nước bằng clo. Theo đó, clo có thể phản ứng với lượng chất hữu cơ hòa tan còn tồn dư trong nước sau cháy rừng, hình thành những hợp chất phụ có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe con người, trong đó có nguy cơ gây ung thư.

Thực tế tại Mỹ cho thấy, việc khắc phục ô nhiễm nguồn nước sau cháy rừng không chỉ đòi hỏi thời gian dài mà còn tiêu tốn nguồn lực tài chính rất lớn.

Một trường hợp điển hình xảy ra sau vụ cháy Hermit's Peak/Calf Canyon tại thành phố Las Vegas, bang New Mexico vào năm 2022. Khi đó, tro bụi và bùn đất từ khu vực rừng bị cháy tràn xuống sông Gallinas, khiến chính quyền địa phương phải quyết định đóng cửa nhà máy xử lý nước.

Đến năm 2024, một trận lũ tiếp tục cuốn theo tàn dư của vụ cháy rừng xuống các hồ chứa, khiến lượng nước an toàn còn lại chỉ đủ đáp ứng nhu cầu sử dụng trong vài ngày. Để bảo đảm nguồn cung, chính quyền phải huy động xe bồn vận chuyển khoảng 8,3 triệu lít nước từ các thành phố lân cận.

Đến tháng 2/2025, thành phố tiếp tục phải ban hành khuyến cáo người dân đun sôi nước trong vòng một tháng do ảnh hưởng từ tàn dư cháy rừng, điều kiện thời tiết bất lợi và sự cố thiết bị.

Tổng kinh phí mà chính quyền bang và liên bang phân bổ để xây dựng lại nhà máy xử lý nước, đồng thời hỗ trợ tìm kiếm nguồn cung thay thế thông qua khoan giếng và tái sử dụng nước lên tới 148 triệu USD. Giai đoạn đầu của nhà máy mới dự kiến khởi công vào ngày 18/11/2026.

Không chỉ Las Vegas, các thành phố Glenwood Springs và Fort Collins thuộc bang Colorado cũng từng phải chi hàng triệu USD để nâng cấp hệ thống xử lý nước hoặc chuyển sang sử dụng các nguồn nước dự phòng sau những vụ cháy rừng xảy ra năm 2020.

Chủ động bảo vệ lưu vực đầu nguồn, giảm rủi ro ô nhiễm nước

Những trường hợp trên cho thấy tác động của cháy rừng không kết thúc khi ngọn lửa được khống chế. Những biến đổi về cấu trúc thảm thực vật, khả năng giữ nước của đất và sự xuất hiện của các chất ô nhiễm sau cháy có thể tiếp tục ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nước trong thời gian dài.

Đặc biệt, các lưu vực đầu nguồn có rừng giữ vai trò quan trọng trong việc điều tiết dòng chảy, hạn chế xói mòn và duy trì chất lượng nước tự nhiên. Khi lớp phủ thực vật bị phá hủy, khả năng giữ đất và giữ nước suy giảm, khiến tro bụi, trầm tích cùng các chất ô nhiễm dễ dàng phát tán theo nước mưa.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến các đợt nắng nóng, hạn hán và nguy cơ cháy rừng ngày càng gia tăng, việc bảo vệ rừng cũng cần được nhìn nhận như một giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ tài nguyên nước.

Các chuyên gia khuyến nghị chính quyền địa phương cần chủ động xây dựng nguồn cung cấp nước dự phòng, đầu tư nâng cấp công nghệ xử lý và chuẩn bị phương án ứng phó dài hạn đối với những khu vực có nguy cơ cháy rừng cao. Việc theo dõi chất lượng nước tại các lưu vực bị ảnh hưởng cũng cần được chú trọng để kịp thời phát hiện những biến động bất thường.

Thực tế cho thấy, nếu chỉ tập trung khắc phục hậu quả ngay sau mỗi vụ cháy mà thiếu các phương án phòng ngừa và bảo vệ nguồn nước từ đầu nguồn, chi phí xử lý và bảo đảm cấp nước an toàn có thể tiếp tục gia tăng.

Vì vậy, bảo vệ rừng không chỉ là bảo vệ đa dạng sinh học, duy trì cân bằng hệ sinh thái mà còn là bảo vệ những nguồn nước thiết yếu phục vụ đời sống con người. Những hệ lụy kéo dài sau cháy rừng là lời cảnh báo về mối liên hệ chặt chẽ giữa quản lý tài nguyên rừng, ứng phó biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh nguồn nước.

Phát thải metan gia tăng tạo thách thức lớn trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu

Hải Đăng