Phát thải metan gia tăng tạo thách thức lớn trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu

Metan góp phần đáng kể vào tình trạng nóng lên toàn cầu

Trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu, CO₂ thường được nhắc đến như một trong những tác nhân chính gây hiệu ứng nhà kính. Tuy nhiên, khí metan (CH₄) cũng là mối đe dọa đáng kể đối với khí hậu, đặc biệt trong ngắn hạn, do khả năng giữ nhiệt rất mạnh.

Theo các nhà khoa học, trong khoảng thời gian 20 năm, metan có khả năng giữ nhiệt mạnh hơn CO₂ khoảng 80 lần. Loại khí này hiện đóng góp khoảng 30% mức nóng lên toàn cầu. Đáng chú ý, nồng độ metan trong khí quyển liên tục tăng trong những năm gần đây và đạt mức cao chưa từng có vào năm 2025.

Khoảng 40% lượng metan phát thải có nguồn gốc tự nhiên, chủ yếu từ các khu vực đất ngập nước. Phần còn lại xuất phát từ hoạt động của con người, tập trung ở những lĩnh vực như khai thác dầu khí, khai thác than, sản xuất nông nghiệp và các bãi chôn lấp chất thải.

Theo báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc là quốc gia phát thải metan lớn nhất thế giới trong năm 2025, chủ yếu liên quan đến hoạt động khai thác than. Mỹ và Nga lần lượt đứng ở các vị trí tiếp theo.

Riêng lĩnh vực nhiên liệu hóa thạch chiếm khoảng 35% tổng lượng metan phát thải do con người tạo ra. Đáng lo ngại, hoạt động phát thải từ lĩnh vực này vẫn chưa ghi nhận dấu hiệu suy giảm rõ rệt.

Công nghệ vệ tinh giúp nhận diện các nguồn phát thải lớn

Một trong những khó khăn trong kiểm soát metan là loại khí này không màu, không mùi, khiến việc phát hiện các điểm rò rỉ bằng phương pháp thông thường gặp nhiều hạn chế. Đặc biệt, một số cơ sở có thể phát thải lượng khí rất lớn trong thời gian dài mà chưa được nhận diện kịp thời.

Để khắc phục vấn đề này, công ty hình ảnh vệ tinh Planet Labs phối hợp với tổ chức môi trường phi lợi nhuận Carbon Mapper vận hành hai vệ tinh chuyên theo dõi khí metan trên phạm vi toàn cầu.

Mỗi ngày, hai vệ tinh thực hiện khoảng 16 vòng bay quanh Trái Đất, ghi lại hàng trăm hình ảnh nhằm phát hiện các đám khí metan phát tán trong khí quyển. Công nghệ này hướng tới xác định những nguồn được gọi là “siêu phát thải”, tức một số ít cơ sở nhưng thải ra lượng metan đặc biệt lớn, từ các giếng dầu khí đến bãi chôn lấp rác.

Tại Mỹ, dữ liệu vệ tinh đã ghi nhận nhiều cơ sở dầu khí có dấu hiệu phát thải metan kéo dài. Trong năm 2026, khu vực Orla, bang Texas, xuất hiện tám đám khí lớn; các điểm đáng chú ý khác được phát hiện tại Stanton, bang Texas, và Ringgold, bang Louisiana.

Những vụ rò rỉ quy mô lớn cũng được ghi nhận tại nhiều quốc gia, trong đó có Turkmenistan và Venezuela. Nhờ hình ảnh vệ tinh có độ phân giải cao, các nhà nghiên cứu có thể xác định vị trí và quy mô nguồn phát thải chính xác hơn, qua đó hỗ trợ cơ quan chức năng và doanh nghiệp xây dựng phương án xử lý.

Việc phát hiện sớm các điểm rò rỉ có ý nghĩa quan trọng, bởi metan không chỉ gây tác động đến khí hậu mà còn là nguồn tài nguyên có thể thu hồi, tận dụng thay vì để thất thoát vào khí quyển.

Cắt giảm metan có thể tạo hiệu quả khí hậu trong ngắn hạn

Theo các chuyên gia, dù có tác động mạnh đến hiện tượng nóng lên toàn cầu, metan lại là một trong những loại khí nhà kính có thể kiểm soát tương đối hiệu quả bằng các giải pháp kỹ thuật hiện nay.

Carbon Mapper cho biết nhiều nguồn rò rỉ metan được phát hiện qua vệ tinh có thể được khắc phục tương đối dễ dàng. Trong khi đó, IEA đánh giá các giải pháp kỹ thuật hiện có có khả năng cắt giảm khoảng 70% lượng metan phát thải từ hoạt động sản xuất nhiên liệu hóa thạch. Khí metan sau khi thu hồi còn có thể được sử dụng làm nhiên liệu, vừa hạn chế phát thải vừa giảm lãng phí tài nguyên.

Tuy nhiên, nỗ lực kiểm soát loại khí này trên thế giới vẫn chưa đồng đều. IEA ghi nhận số vụ siêu phát thải tại Argentina và Algeria đã giảm, trong khi tốc độ gia tăng lượng metan phát thải từ các mỏ than ở Trung Quốc có dấu hiệu chậm lại.

Ở chiều ngược lại, một số chính phủ đang xem xét trì hoãn hoặc nới lỏng các quy định kiểm soát khí metan. Mỹ đề xuất giảm yêu cầu giám sát đối với ngành dầu khí, còn Liên minh châu Âu (EU) thông qua việc lùi thời hạn áp dụng một số quy định báo cáo phát thải đối với nhiên liệu nhập khẩu.

Giáo sư Edward Parson, Đại học California tại Los Angeles (Mỹ), cho rằng việc một số chính phủ nới lỏng quy định kiểm soát metan trong năm nay xuất phát từ sức ép của ngành nhiên liệu hóa thạch. Ông nhận định: “Điều này cho thấy ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch quyết tâm phản đối mọi quy định có thể hạn chế hoạt động của họ”.

Các chuyên gia cảnh báo, sự chậm trễ trong triển khai biện pháp kiểm soát có thể khiến thế giới bỏ lỡ cơ hội hạn chế tốc độ nóng lên toàn cầu trong ngắn hạn.

Dan Cusworth, Phó Chủ tịch phụ trách khoa học của Carbon Mapper, nhấn mạnh: “Bất kỳ sự cắt giảm metan nào được thực hiện hôm nay đều có thể mang lại lợi ích mà chúng ta chứng kiến ngay trong cuộc đời mình”.

Những phân tích trên cho thấy, bên cạnh việc giảm phát thải CO₂, kiểm soát metan cần được coi là một ưu tiên trong các chiến lược ứng phó biến đổi khí hậu. Tăng cường giám sát bằng công nghệ vệ tinh, phát hiện và khắc phục kịp thời các điểm rò rỉ, đồng thời duy trì những quy định kiểm soát phát thải đủ mạnh sẽ góp phần hạn chế tác động của loại khí nhà kính này đối với khí hậu toàn cầu.

Biến đổi khí hậu khốc liệt, cảnh báo nguy cơ vượt kiểm soát