Sông hồ ô nhiễm vượt ngưỡng ở nhiều địa phương

Sông Phan bắt nguồn từ dãy Tam Đảo và là nguồn nước quan trọng cho tưới tiêu, thoát lũ của tỉnh Phú Thọ, đang phải chịu sức ép lớn từ nước thải sinh hoạt chưa xử lý, chất thải công nghiệp, làng nghề và dư lượng hóa chất nông nghiệp. Báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường Vĩnh Phúc (nay là Sở Nông nghiệp và Môi trường Phú Thọ) cho thấy tình trạng ô nhiễm kéo dài trong nhiều năm.

Kết quả nghiên cứu của Viện Khoa học và Công nghệ Môi trường (Đại học Bách khoa Hà Nội) thuộc dự án “Lồng ghép chống chịu biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường để phát triển các đô thị xanh” cho thấy nhiều đoạn sông Phan đã vượt sức chịu tải, đặc biệt là khu vực đô thị Vĩnh Yên. Đầm Vạc – hồ nước nội đô cũng có khả năng tự làm sạch hạn chế, nhất là vào mùa khô.

Quan trắc cho thấy các thông số Amoni, Nitrit và kim loại nặng tại nhiều vị trí vượt quy chuẩn QCVN 08-MT:2023/BTNMT, tiềm ẩn nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái. Một số đoạn sông thậm chí không còn khả năng tiếp nhận thêm nước thải nếu không được xử lý đạt chuẩn.

Không chỉ Phú Thọ, nhiều đô thị khác như Ninh Bình, Huế, Hà Tĩnh cũng ghi nhận tình trạng tương tự. Báo cáo chất lượng môi trường khu vực miền Bắc tháng 8/2025 của Cục Môi trường cho thấy lưu vực sông Nhuệ – Đáy ở Ninh Bình đang ô nhiễm nghiêm trọng, chất lượng nước ở mức xấu đến rất xấu.

Báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia giai đoạn 2016–2020 của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cũng chỉ ra nhiều đoạn sông thuộc các hệ thống Cầu, Nhuệ – Đáy, Hương, Tô Lịch, Kim Ngưu… có chỉ số WQI ≤ 30, phản ánh tình trạng ô nhiễm kéo dài và yêu cầu biện pháp xử lý cấp bách.

Đánh giá sức chịu tải: Nền tảng của quản lý nguồn nước

Đánh giá khả năng chịu tải là bước trung tâm trong quản lý tài nguyên nước, giúp xác định ngưỡng xả thải tối đa cho từng đoạn sông và khoanh định khu vực còn khả năng tiếp nhận hay đã vượt tải. Đây là cơ sở quan trọng để cấp phép xả thải, điều chỉnh quy hoạch phát triển và ngăn chặn tình trạng môi trường bị quá tải.

Tại Phú Thọ, mô hình QUAL2K được sử dụng để mô phỏng sức chịu tải của sông Phan và Đầm Vạc với các thông số DO, BOD, Amoni, Nitrat, Photphat… Kết quả cho thấy những đoạn sông đã bị quá tải, qua đó đề xuất phương án phân vùng xả thải và đầu tư hạ tầng xử lý phù hợp. Đây được xem là bước chuyển từ xử lý bị động sang chủ động kiểm soát ô nhiễm ngay từ đầu nguồn.

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, việc chậm đánh giá sức chịu tải khiến nỗ lực xử lý ô nhiễm chỉ mang tính đối phó, không đủ để phục hồi các dòng sông đang suy kiệt.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy đánh giá sức chịu tải là công cụ quản lý bắt buộc. Tại Hoa Kỳ, quy định “tổng tải lượng tối đa cho phép” trong Đạo luật Nước sạch giúp xác định mức xả thải phù hợp cho từng dòng sông. Nhật Bản kết hợp đánh giá sức chịu tải với bản đồ GIS và mô hình lan truyền ô nhiễm để xác định khu vực xả thải ưu tiên. Liên minh châu Âu áp dụng Chỉ thị khung về nước, yêu cầu đánh giá và lập kế hoạch quản lý nước theo chu kỳ 6 năm, đặc biệt tại các lưu vực liên quốc gia như sông Danube.

Nhiều quốc gia châu Á như Ấn Độ, Malaysia, Thái Lan đã phổ biến chỉ số WQI trong đánh giá chất lượng nước, đồng thời triển khai mạng lưới quan trắc tự động và công nghệ GIS để xác định điểm nóng ô nhiễm.

Tại Việt Nam, dù đã có quy định và một số địa phương bắt đầu triển khai đánh giá sức chịu tải, song năng lực mô hình hóa còn hạn chế, dữ liệu thiếu đồng bộ và chưa có hướng dẫn kỹ thuật thống nhất.

Các chuyên gia của dự án đô thị xanh kiến nghị sớm hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật quốc gia về đánh giá sức chịu tải, tích hợp với quy hoạch phát triển kinh tế – xã hội và quy trình cấp phép môi trường. Đồng thời, cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về chất lượng nước, nguồn thải và kết quả mô hình hóa; mở rộng mô hình quản lý tích hợp lưu vực sông; tăng cường năng lực cho địa phương; và thúc đẩy hợp tác quốc tế về công nghệ, đào tạo.

Đánh giá sức chịu tải không chỉ là một quy trình kỹ thuật mà là chiến lược dài hạn giúp phục hồi hệ sinh thái sông, đảm bảo an ninh nguồn nước và tạo nền tảng cho phát triển đô thị xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nếu không sớm triển khai đồng bộ, nhiều dòng sông sẽ tiếp tục trở thành nơi tiếp nhận nước thải không giới hạn, mất khả năng tự làm sạch và kéo theo hệ lụy môi trường – xã hội khó lường.

Dưới những dòng nước “chết”: Khi sông hồ ô nhiễm âm thầm “đầu độc” cuộc sống người dân

Anh Minh