Đó không chỉ là giây phút chuyển giao thời gian, mà còn là điểm gặp gỡ của niềm tin tâm linh, đạo lý uống nước nhớ nguồn và khát vọng về một năm mới bình an, đủ đầy. Trên dải đất hình chữ S, nghi lễ đón Giao thừa ở mỗi miền có những sắc thái riêng, góp phần làm nên bức tranh văn hóa Tết phong phú và bền bỉ qua bao thế hệ.

Ý nghĩa của Giao thừa trong văn hóa Việt Nam

Theo quan niệm dân gian, “Giao Thừa” có nghĩa là “giao lại cái cũ, đón nhận cái mới”. Đây là thời khắc chuyển giao âm dương, khi năm cũ khép lại và năm mới bắt đầu. Người Việt tin rằng giây phút này mang nguồn năng lượng đặc biệt, có ảnh hưởng đến vận khí của cả năm.

Trong không gian sum họp gia đình, Giao thừa trở thành lúc con người gác lại những nhọc nhằn, lo toan của năm cũ để hướng về tương lai với niềm tin và hy vọng. Sự trang nghiêm hòa quyện cùng hơi ấm đoàn viên đã làm nên chiều sâu tinh thần của Tết cổ truyền.

Phong tục đón Giao thừa bắt nguồn từ tín ngưỡng dân gian, chịu ảnh hưởng của Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo. Theo quan niệm xưa, mỗi năm có một vị thần Hành Khiển cai quản hạ giới. Đêm Giao thừa là lúc vị thần năm cũ bàn giao công việc cho vị thần năm mới. Vì thế, người Việt thực hiện nghi lễ cúng Giao Thừa với mong muốn tiễn đưa vị thần cũ và nghênh đón vị thần mới, cầu mong sự che chở, phù hộ cho gia đình và cộng đồng trong năm mới.

Về mặt tinh thần, Giao thừa là lúc con người tạm gác lại những lo toan của năm cũ để hướng đến những điều tốt đẹp phía trước. Gia đình sum họp, không gian trở nên trang nghiêm nhưng cũng đầy ấm áp, thể hiện khát vọng về một năm mới bình an, hạnh phúc và đủ đầy.

Cúng Giao thừa ngoài trời và trong nhà – trọn vẹn đạo lý truyền thống

Theo phong tục truyền thống, nghi lễ Giao thừa gồm hai phần: cúng ngoài trời và cúng trong nhà.

Lễ cúng Giao thừa ngoài trời mang ý nghĩa tiễn đưa các vị thần năm cũ và đón các vị thần năm mới. Theo quan niệm dân gian, các vị thần đi rất nhanh nên mâm cúng thường được đặt ngoài trời để tiện cho việc “nghênh tiếp”. Mâm lễ thường được đặt trước sân hoặc trước cửa nhà, với hương, hoa, đèn nến, trầu cau, bánh chưng hoặc bánh tét, rượu, trái cây… Tùy điều kiện mỗi gia đình, lễ vật có thể khác nhau, song điều quan trọng nhất vẫn là lòng thành kính của gia chủ.

Sau khi cúng ngoài trời, gia đình thực hiện lễ cúng Giao Thừa trong nhà để tưởng nhớ tổ tiên. Mâm cỗ Tết được bày trang trọng trên bàn thờ gia tiên, gia chủ thắp hương khấn nguyện, gửi gắm ước mong về một năm mới bình an, mạnh khỏe và thuận hòa cho con cháu. Đây là nghi lễ thể hiện rõ nét đạo lý hiếu kính và tinh thần hướng về cội nguồn của người Việt.

Nét riêng trong nghi lễ đón Giao thừa ba miền

Dù cùng chung ý nghĩa tâm linh và giá trị đoàn viên, nghi lễ đón Giao thừa ở mỗi miền vẫn mang những nét đặc trưng riêng.

Ở miền Bắc, mâm cỗ cúng Giao thừa ngoài trời khá đầy đặn và cầu kỳ. Đặc biệt gà luộc với xôi đỗ xanh là lễ vật không thể thiếu trong mâm cỗ mặn. Gà cúng Giao thừa thường phải là gà trống.

Theo quan niệm từ ông cha để lại, vì Giao thừa (trừ tịch) là đêm mà mặt trời ngủ sâu nhất, bởi thế nên các cụ ta thường hay cúng gà trống với hy vọng con gà sẽ cất cao tiếng gáy đánh thức mặt trời dậy để cả năm được tràn ngập ánh sáng, mưa thuận gió hòa, con đường tiền tài, sức khỏe… được rạng rỡ, sáng sủa.

Những con gà trống vàng ươm, da bóng, sáng nằm yên vị trên mâm xôi thơm nức luôn hằn sâu trong tâm trí mỗi người Việt và nó trở thành một nét văn hóa tâm linh đẹp chẳng bao giờ phai. Nhiều gia đình còn thay gà trống bằng thủ lợn.

Bên cạnh xôi, gà hoặc thủ lợn, người miền Bắc cúng Giao thừa cùng bánh chưng vuông, bánh chưng dài (nhiều nơi còn gọi là bánh tày, còn người miền Nam lại gọi là bánh tét) và hoa quả.

Những loại quả già, chín, mọng còn tươi mới để bày tỏ lòng thành kính dâng lên thần linh, thổ địa, tổ tiên như táo, lê, cam, quýt, bưởi và chuối. Nói chung, cách chọn hoa quả cúng đêm Giao thừa cũng như trong mấy ngày Tết của người Bắc không quá khắt khe như người miền Nam.

Trong mâm cỗ cúng Giao thừa ngoài Bắc, nhiều gia đình còn cúng quả trứng luộc để chung với chút gạo, muối và một bát cháo trắng.

Ở miền Trung, không khí Giao thừa thường trang nghiêm và đậm chất truyền thống. Theo một số người chia sẻ, lễ cúng đêm Giao thừa của người miền Trung với hương trầm ngào ngạt, bàn thờ được chong đèn sáng suốt đêm. Các thành viên trong gia đình đứng theo thứ tự, lần lượt dâng hương trong khoảnh khắc giao thời. Mâm cỗ cúng Giao thừa của người miền Trung cũng không thể thiếu gà, bánh chưng và bánh nếp. Nhiều gia đình giản dị hơn với mâm xôi và gà luộc cùng những chén rượu để tiễn năm cũ qua đi, bỏ lại sau lưng những gì không may mắn và đón những thời khắc đầu tiên của năm mới với hy vọng về sự may mắn và sung túc.

Ở miền Nam, nghi lễ cúng Giao thừa thường được giản lược hơn, phản ánh lối sống phóng khoáng, thực tế. Mâm lễ ngoài trời thường gồm đĩa ngũ quả, hoa vạn thọ hoặc hoa trang, đèn cầy, lư hương, giấy tiền vàng bạc và trái dừa tươi. Nhiều người cho biết, cúng Giao thừa ở miền Nam ngày nay đã lược bớt một số công đoạn cũng như giảm đi phần lễ. Nếu đầy đủ và “đúng chuẩn” thì mâm lễ mặn phải có thủ lợn luộc, gà trống luộc, xôi, bánh chưng, chè, đặc biệt kèm thêm bắp cải thảo… tất cả được bày lên bàn trang trọng đặt ở trước cửa nhà. Đúng thời khắc Giao thừa, gia chủ thắp đèn, rót rượu, thành tâm khấn vái, cầu mong một năm mới bình yên.

Hiện nay, nhiều gia đình vẫn còn duy trì cách cúng đầy đủ như thế.

Giữ gìn giá trị thiêng liêng trong nhịp sống hiện đại

Dù mâm cao cỗ đầy hay giản dị, dù nghi lễ được thực hiện theo cách truyền thống hay đã có phần giản lược thì Giao thừa vẫn luôn là khoảnh khắc thiêng liêng nhất trong năm của người Việt. Đó là lúc các thành viên sum họp, cùng nhau tìm về cội nguồn và cùng hướng tới một năm mới, gửi gắm ước vọng cho tương lai.

Qua bao biến thiên của thời gian, nghi lễ đón Giao thừa vẫn được gìn giữ như một sợi dây bền chặt kết nối quá khứ với hiện tại, nối liền các thế hệ trong dòng chảy văn hóa Việt. Chính những giá trị ấy đã làm nên sức sống lâu bền của Tết cổ truyền – mùa của đoàn viên, của một khởi đầu mới và của niềm tin vào những điều tốt đẹp phía trước. Chính vì thế, ngoài ý nghĩa tiễn năm cũ đi, đón năm mới đến, Nghi lễ đón giao thừa luôn được người Việt coi trọng và duy trì.

Hướng dẫn chuẩn bị mâm cỗ cúng ông Công ông Táo năm 2026 đúng phong tục

Minh Châu