Trong nhiều năm, cuộc đấu tranh với tội phạm môi trường tại Hà Nội, đặc biệt là hành vi đổ trộm chất thải, luôn diễn ra phức tạp và dai dẳng. Các tuyến sông như Tô Lịch, Nhuệ, Đáy hay khu vực bãi bồi ven sông Hồng thường xuyên trở thành nơi các đối tượng lợi dụng để xả thải trái phép nhằm trục lợi. Tuy nhiên, thời gian gần đây, cách thức xử lý của cơ quan chức năng đã có sự thay đổi rõ rệt: thay vì dừng ở xử phạt hành chính, nhiều vụ việc đã bị xử lý hình sự.

Cuối năm 2025, cơ quan chức năng đã khởi tố các đối tượng đổ bùn đất không đúng quy định xuống sông Tô Lịch. Lợi dụng đêm tối, các nhóm này sử dụng xe tải cải hoán để xả hàng chục mét khối bùn thải xuống lòng sông, gây cản trở dòng chảy và ô nhiễm nghiêm trọng.

Tại xã Bát Tràng, lực lượng Công an cũng đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với nhóm tổ chức đổ phế thải xây dựng quy mô lớn trên đất nông nghiệp và hành lang thoát lũ.

Việc chuyển từ xử phạt hành chính sang truy cứu trách nhiệm hình sự thể hiện quan điểm cứng rắn của thành phố đối với loại tội phạm này. Trước đây, mức phạt vài chục triệu đồng không đủ sức răn đe so với khoản lợi bất chính thu được. Nhiều đối tượng chấp nhận nộp phạt rồi tiếp tục vi phạm. Khi bị khởi tố, họ phải đối mặt với nguy cơ án tù, tịch thu phương tiện và hệ lụy pháp lý lâu dài. Đây mới là rào cản đủ mạnh để ngăn chặn tái phạm.

Thực tế cho thấy, sau các vụ khởi tố tại Bát Tràng và sông Tô Lịch, tình trạng đổ trộm chất thải đã giảm đáng kể. Những biện pháp cứng rắn này tạo hiệu ứng răn đe mạnh mẽ đối với các cá nhân, tổ chức hoạt động trong lĩnh vực vận tải và xử lý chất thải.

Sự quyết liệt đó là kết quả của quá trình hoàn thiện thể chế, nổi bật là Luật Thủ đô (sửa đổi). Với cơ chế đặc thù, luật đã tạo hành lang pháp lý chặt chẽ và nghiêm khắc hơn cho công tác bảo vệ môi trường Hà Nội.

Một điểm đáng chú ý là việc trao quyền cho HĐND thành phố ban hành các quy chuẩn, tiêu chuẩn môi trường cao hơn quy định chung. Nhờ vậy, những hành vi có thể chỉ bị xử lý nhẹ ở địa phương khác thì tại Hà Nội có thể bị áp dụng mức xử lý cao hơn hoặc chuyển sang xử lý hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng theo tiêu chuẩn đặc thù của Thủ đô.

Luật cũng tăng cường phân cấp, trao quyền chủ động cho chính quyền cơ sở. Chủ tịch UBND các cấp và lực lượng Công an xã, phường được giao trách nhiệm giám sát, xử lý vi phạm ngay từ đầu. Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ như nền tảng iHanoi giúp người dân tham gia giám sát, cung cấp thông tin kịp thời cho cơ quan chức năng, qua đó nâng cao hiệu quả phát hiện và xử lý vi phạm.

Luật sư Bùi Đình Ứng, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, Luật Thủ đô không chỉ đơn thuần là một đạo luật mà còn là cơ sở pháp lý đặc thù giúp Hà Nội áp dụng các biện pháp mạnh mẽ hơn trong bảo vệ môi trường. Khi các khoảng trống pháp lý được khắc phục, cơ hội trục lợi từ hành vi vi phạm môi trường sẽ bị thu hẹp.

Luật cũng quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu địa phương. Nếu để tình trạng đổ thải kéo dài mà không xử lý dứt điểm, lãnh đạo xã, phường phải chịu trách nhiệm. Áp lực từ quy định pháp luật buộc chính quyền cơ sở phải chủ động, thay vì buông lỏng quản lý.

Theo chuyên gia, việc khởi tố các vụ vi phạm môi trường còn nhằm thay đổi nhận thức xã hội về mức độ nguy hại của hành vi này. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, lượng chất thải ngày càng tăng, nếu thiếu biện pháp đủ mạnh, hệ lụy sẽ là sông ngòi ô nhiễm, đất đai suy thoái.

Sự phối hợp giữa Luật Thủ đô, Luật Bảo vệ môi trường và Bộ luật Hình sự đã tạo thành cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Không chỉ người trực tiếp đổ thải bị xử lý, mà cả chủ đầu tư, nhà thầu thuê đơn vị không đủ điều kiện xử lý chất thải cũng có thể bị xem xét trách nhiệm liên đới. Điều này buộc doanh nghiệp phải lựa chọn các bãi thải được cấp phép thay vì sử dụng dịch vụ trái phép.

Việc pháp luật được thực thi nghiêm minh, không có ngoại lệ, đã góp phần củng cố niềm tin của người dân. Những dòng sông được cải thiện chất lượng, các bãi đất ven sông được khôi phục vệ sinh môi trường là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của chính sách mới.

Bảo vệ môi trường Thủ đô là nhiệm vụ lâu dài, cần sự chung tay của cộng đồng và sự nghiêm khắc của pháp luật. Trên nền tảng Luật Thủ đô, việc hình sự hóa hành vi đổ thải trái phép đang cho thấy hiệu quả rõ rệt so với các biện pháp xử phạt hành chính đơn thuần. Mục tiêu xây dựng một Hà Nội xanh, văn hiến, văn minh và hiện đại vì thế đang dần trở thành hiện thực khi các hành vi vi phạm môi trường bị xử lý đến cùng.

Phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường: Nền tảng của tăng trưởng bền vững trong giai đoạn mới

Ngọc Ánh