Vấn đề hôm nay

HĐND các cấp và bài toán quản lý môi trường địa phương

Thanh Thảo • 05/03/2026 20:00

Hướng tới cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp nhiệm kỳ 2026 – 2031 diễn ra ngày 15/3/2026, mỗi lá phiếu của cử tri không chỉ là sự thực thi quyền chính trị mà còn là sự lựa chọn trực tiếp đối với chất lượng quản trị địa phương trong 5 năm tới.

“

Trong bối cảnh thách thức môi trường ngày càng gay gắt, vai trò của HĐND – cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương càng trở nên đặc biệt quan trọng trong việc định hướng và bảo đảm chất lượng quản trị môi trường, hướng tới phát triển bền vững.

Quyền lực của Nhân dân và trách nhiệm của cơ quan dân cử

Trong thiết chế nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, HĐND là hiện thân trực tiếp và sinh động của quyền lực Nhân dân ở địa phương. Theo Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước thông qua Quốc hội và HĐND các cấp. Điều đó khẳng định HĐND không chỉ là một thiết chế hành chính đơn thuần, mà là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân, do Nhân dân địa phương trực tiếp bầu ra và chịu trách nhiệm trước Nhân dân.

Chính từ nguồn gốc quyền lực đó, mọi hoạt động của HĐND đều mang bản chất dân chủ đại diện: Thay mặt cử tri quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương và giám sát việc thực thi những quyết định ấy. HĐND không đứng ngoài đời sống xã hội, mà gắn chặt với từng quyết sách phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng – an ninh, ngân sách, đầu tư công, quy hoạch, sử dụng đất đai, tài nguyên, cũng như bảo đảm an sinh, phúc lợi và chất lượng môi trường sống của người dân.

Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương, HĐND có thẩm quyền quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương do luật định. Quyền quyết định này bao gồm việc thông qua quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội; dự toán và phân bổ ngân sách; chủ trương đầu tư các dự án quan trọng; chính sách đặc thù phù hợp với điều kiện thực tiễn từng địa phương.

Quyền quyết định chính sách của HĐND mang ý nghĩa đặc biệt, bởi đây là cấp gần dân nhất trong hệ thống quyền lực nhà nước. Mọi định hướng phát triển nếu không xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và nguyện vọng của người dân địa phương sẽ khó bảo đảm tính khả thi và đồng thuận xã hội. Thông qua hoạt động thảo luận công khai tại kỳ họp, chất vấn, tranh luận và biểu quyết dân chủ, HĐND thể hiện vai trò là diễn đàn chính trị – pháp lý nơi các vấn đề của địa phương được xem xét toàn diện trước khi trở thành nghị quyết có giá trị bắt buộc thi hành.

Không chỉ dừng ở việc ban hành nghị quyết, HĐND còn giữ vai trò điều hòa lợi ích giữa các nhóm xã hội, giữa yêu cầu tăng trưởng kinh tế với bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội, giữa khai thác nguồn lực và gìn giữ lâu dài các giá trị tự nhiên. Chính ở đây, trách nhiệm chính trị của đại biểu HĐND được thể hiện rõ nét: Mỗi lá phiếu biểu quyết là sự cam kết trước cử tri về định hướng phát triển của địa phương trong nhiều năm tiếp theo.

Bên cạnh chức năng quyết định, HĐND còn thực hiện quyền giám sát đối với việc tuân thủ Hiến pháp và pháp luật tại địa phương, cũng như việc thực hiện các nghị quyết do chính mình ban hành. Hoạt động giám sát bao gồm xem xét báo cáo của Ủy ban nhân dân, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp; tổ chức chất vấn và trả lời chất vấn; thành lập đoàn giám sát chuyên đề; xem xét kiến nghị của cử tri.

Chức năng giám sát giúp bảo đảm rằng quyền lực hành pháp ở địa phương không bị lạm quyền, không buông lỏng quản lý và phải chịu trách nhiệm giải trình trước cơ quan đại diện của Nhân dân. Đây là cơ chế kiểm soát quyền lực trong nội bộ bộ máy nhà nước, đồng thời cũng là kênh để tiếng nói của người dân được chuyển hóa thành hành động cụ thể.

Trong thực tiễn, hiệu quả giám sát của HĐND phụ thuộc lớn vào năng lực, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm của từng đại biểu. Khi đại biểu sâu sát cơ sở, nắm chắc thông tin, phản ánh trung thực kiến nghị của cử tri, thì hoạt động chất vấn, giám sát sẽ đi vào thực chất, góp phần chấn chỉnh kịp thời những bất cập trong quản lý nhà nước ở địa phương.

Bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và HĐND các cấp: Nền tảng thể chế cho phát triển xanh nhiệm kỳ 2026 - 2031

Vai trò quyết sách của HĐND trong xử lý bài toán môi trường địa phương

Nếu ở bình diện thể chế, vai trò của HĐND được xác lập bằng các quy định của pháp luật, thì trong đời sống thực tế, vai trò ấy được đo lường bằng khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể đang đặt ra từng ngày. Và hiện nay, môi trường chính là một trong những thách thức lớn nhất đối với năng lực quản trị của chính quyền địa phương nói chung và HĐND nói riêng.

“

Thực tế cho thấy, nhiều địa phương đang phải đối mặt với áp lực gia tăng rác thải sinh hoạt, trong khi hạ tầng xử lý chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa.

Tình trạng suy giảm nguồn nước mặt và nước ngầm, ô nhiễm không khí tại các khu vực đông dân cư, xói lở ven sông, ven biển, sụt lún đất… diễn biến ngày càng phức tạp.

Ở không ít nơi, quy hoạch phát triển đô thị, công nghiệp và dân cư thiếu đồng bộ với quy hoạch hạ tầng môi trường, dẫn đến những “điểm nghẽn” kéo dài nhiều năm.

Trong bối cảnh đó, quyền hạn của HĐND trong lĩnh vực môi trường càng trở nên nổi bật. Theo Luật Bảo vệ môi trường, chính quyền địa phương có trách nhiệm tổ chức thực hiện các chính sách, biện pháp bảo vệ môi trường; và HĐND, với tư cách cơ quan quyền lực ở địa phương, giữ vai trò quyết định và giám sát việc thực hiện các nhiệm vụ này.

Trước hết, HĐND có thẩm quyền ban hành nghị quyết quy định các biện pháp, cơ chế, chính sách cụ thể nhằm bảo vệ môi trường phù hợp điều kiện địa phương. Điều này có thể bao gồm việc thông qua chương trình quản lý chất thải, bảo vệ nguồn nước, kiểm soát ô nhiễm không khí, bảo tồn đa dạng sinh học, bố trí quỹ đất cho hạ tầng xử lý môi trường, hay quyết định mức chi ngân sách cho hoạt động bảo vệ môi trường.

Thứ hai, HĐND quyết định chủ trương đầu tư các dự án có tác động lớn đến môi trường. Đây là điểm then chốt, bởi mỗi dự án phát triển, từ khu công nghiệp, khu đô thị, công trình hạ tầng đến khai thác tài nguyên đều tiềm ẩn những hệ lụy môi trường nếu không được cân nhắc kỹ lưỡng. Thông qua việc xem xét báo cáo đánh giá tác động môi trường, cân nhắc lợi ích, chi phí dài hạn, HĐND góp phần định hướng mô hình phát triển theo hướng bền vững, tránh đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng ngắn hạn.

Thứ ba, HĐND thực hiện giám sát việc chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường của Ủy ban nhân dân và các cơ quan chuyên môn. Hoạt động giám sát có thể tập trung vào những vấn đề bức xúc như ô nhiễm tại khu dân cư, tình trạng xả thải trái phép, quản lý chất thải rắn, xử lý nước thải, hay việc khắc phục sự cố môi trường. Thông qua chất vấn, kiến nghị và yêu cầu giải trình, HĐND buộc cơ quan quản lý phải nâng cao trách nhiệm, minh bạch thông tin và kịp thời xử lý vi phạm.

Thứ tư, với vai trò đại diện cử tri, đại biểu HĐND là cầu nối giữa người dân và chính quyền trong các vấn đề môi trường. Khi người dân phản ánh về ô nhiễm, suy giảm tài nguyên hoặc nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, đại biểu có trách nhiệm tiếp nhận, chuyển tải và theo dõi việc giải quyết. Điều này bảo đảm rằng quyền được sống trong môi trường trong lành – một quyền hiến định không chỉ dừng ở tuyên bố mà được bảo vệ bằng cơ chế pháp lý cụ thể.

Từ đó có thể thấy, HĐND không chỉ là một thiết chế mang tính hình thức, mà là trung tâm quyền lực ở địa phương, quyết định trực tiếp đến chất lượng phát triển và môi trường sống của người dân.

Thông qua bầu cử, Nhân dân lựa chọn những người đủ đức, đủ tài, có bản lĩnh và trách nhiệm để thay mình quyết định các vấn đề hệ trọng của địa phương. Chất lượng đại biểu sẽ quyết định chất lượng nghị quyết; chất lượng nghị quyết sẽ định hình chất lượng phát triển; và cuối cùng, chất lượng phát triển sẽ phản ánh vào đời sống kinh tế – xã hội và môi trường của cộng đồng.

“

“Chúng tôi rất quan tâm đến vấn đề rác thải và chất lượng không khí thời gian gần đây. Nhiều khi người dân phản ánh nhưng xử lý còn chậm. Tôi mong đại biểu HĐND nhiệm kỳ tới phải thường xuyên xuống cơ sở, giám sát thực tế chứ không chỉ đơn thuần nghe báo cáo.”

Ông Nguyễn Văn Hùng (60 tuổi), cử tri phường Phú Diễn (Hà Nội)

“

“Là Phường trung tâm nên áp lực môi trường rất lớn, từ nước thải sinh hoạt đến du lịch. HĐND cần có những quyết sách cụ thể hơn về bảo vệ không gian đô thị. Đại biểu phải có chuyên môn, có tiếng nói phản biện mạnh mẽ.”

Bà Trần Mỹ Hoa (36 tuổi), cử tri phường Hoàn Kiếm (Hà Nội)

“

“Chúng tôi mong muốn đại biểu không chỉ hứa mà phải theo đến cùng các kiến nghị của dân. Ví dụ như vấn đề thoát nước, cứ mưa lớn là ngập. Vai trò giám sát của HĐND rất quan trọng để các dự án được thực hiện đúng tiến độ.”

Anh Lê Quang Thắng (42 tuổi), cử tri phường Láng (Hà Nội)

Những ý kiến trên cho thấy, môi trường không phải là một khái niệm trừu tượng mà gắn chặt với đời sống hằng ngày của từng người dân: Từ rác thải, nước thải, không khí, cây xanh đến hệ thống thoát nước đô thị. Đồng thời, đó cũng là thước đo cụ thể về hiệu quả hoạt động của HĐND.

Nâng cao chất lượng đại biểu: Nền tảng của năng lực hoạch định và giám sát chính sách

Pháp luật đã quy định rõ tiêu chuẩn của đại biểu HĐND: Trung thành với Tổ quốc và Nhân dân; có phẩm chất đạo đức tốt; có trình độ, năng lực, uy tín; liên hệ chặt chẽ với Nhân dân và có điều kiện tham gia hoạt động của HĐND. Những tiêu chuẩn đó là khung pháp lý tối thiểu bảo đảm tính chính danh và chất lượng đại diện của cơ quan dân cử.

Tuy nhiên, trong bối cảnh yêu cầu phát triển ngày càng cao, chỉ “đủ tiêu chuẩn” theo quy định là chưa đủ để đáp ứng đòi hỏi thực tiễn. Quản trị địa phương hiện nay không còn dừng ở việc ban hành nghị quyết theo quy trình, mà đòi hỏi năng lực phân tích chính sách, tư duy chiến lược, khả năng dự báo và bản lĩnh chính trị vững vàng. Đại biểu HĐND phải hiểu sâu bối cảnh kinh tế – xã hội của địa phương, nắm chắc hệ thống pháp luật liên quan đến đầu tư công, quy hoạch, tài nguyên, môi trường; đồng thời có khả năng đặt câu hỏi phản biện và yêu cầu giải trình đến cùng.

Trong lĩnh vực môi trường vốn gắn với lợi ích lâu dài và thường tiềm ẩn xung đột lợi ích – năng lực của đại biểu càng có ý nghĩa quyết định. Các nghị quyết liên quan đến quy hoạch sử dụng đất, bố trí ngân sách cho hạ tầng xử lý chất thải, lựa chọn dự án phát triển, hay phân bổ nguồn lực ứng phó biến đổi khí hậu… đều cần tầm nhìn dài hạn. Nếu thiếu kiến thức chuyên môn và bản lĩnh độc lập, đại biểu có thể bị cuốn theo lợi ích ngắn hạn hoặc những đánh giá chưa toàn diện.

Vì vậy, nâng cao chất lượng đại biểu không chỉ là yêu cầu về bằng cấp hay kinh nghiệm công tác, mà còn là yêu cầu về tư duy và trách nhiệm chính trị. Đại biểu phải dành thời gian nghiên cứu tài liệu trước kỳ họp, tham gia đầy đủ các phiên thảo luận, đóng góp ý kiến có chiều sâu; đồng thời tích cực tham gia các đoàn giám sát chuyên đề, đi khảo sát thực tế, đối thoại trực tiếp với người dân và doanh nghiệp. Sự chủ động đó tạo nên chất lượng thực chất cho hoạt động của HĐND.

Bên cạnh năng lực chuyên môn, yếu tố đạo đức và tinh thần trách nhiệm cũng giữ vai trò then chốt. Đại biểu HĐND không chỉ biểu quyết tại hội trường mà còn phải theo dõi việc triển khai nghị quyết sau khi được ban hành; đôn đốc, chất vấn khi tiến độ chậm; bảo vệ quan điểm vì lợi ích chung dù có thể gặp áp lực. Một nhiệm kỳ 5 năm có thể tạo ra bước chuyển rõ rệt về diện mạo đô thị, hạ tầng môi trường và chất lượng sống nếu đội ngũ đại biểu thực sự tận tâm và có tầm nhìn.

Ngược lại, nếu việc lựa chọn đại biểu thiếu cân nhắc, hoạt động của HĐND có thể rơi vào hình thức; nghị quyết thiếu chiều sâu; giám sát không đến nơi đến chốn. Những hạn chế đó không chỉ ảnh hưởng trong một nhiệm kỳ mà còn để lại hệ quả lâu dài đối với định hướng phát triển của địa phương. Do đó, chất lượng đại biểu chính là nền tảng của chất lượng quản trị, trong đó có quản trị môi trường theo hướng bền vững.

Lá phiếu cử tri và sự ủy quyền đối với tương lai môi trường địa phương

Bầu cử không đơn thuần là một thủ tục hành chính định kỳ, mà là thời điểm cử tri trực tiếp thực hiện quyền làm chủ ở mức cao nhất: Lựa chọn người thay mình quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương. Trong cơ chế dân chủ đại diện, mỗi lá phiếu là một sự ủy quyền có thời hạn, nhưng hệ quả của nó có thể kéo dài nhiều năm.

“

Khi đặt lá phiếu vào hòm phiếu, cử tri không chỉ chọn một cá nhân cụ thể, mà còn lựa chọn cách thức địa phương mình sẽ được quản trị trong nhiệm kỳ tới. Đó là lựa chọn về tầm nhìn phát triển, về mức độ ưu tiên cho an sinh xã hội, về sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

Những quyết định được thông qua trong nhiệm kỳ 2026 – 2031 sẽ tác động trực tiếp đến chất lượng hạ tầng, quy hoạch đô thị, phân bổ ngân sách và khả năng giải quyết các vấn đề môi trường vốn đang đặt ra cấp thiết.

Trong chu trình “lựa chọn – ủy quyền – giám sát – đánh giá”, ngày bầu cử chỉ là điểm khởi đầu. Sau khi trao quyền, cử tri tiếp tục theo dõi hoạt động của đại biểu thông qua các kỳ tiếp xúc, qua báo cáo công tác và qua kết quả thực tế của các nghị quyết được ban hành. Sự quan tâm và giám sát thường xuyên của cử tri chính là động lực để đại biểu thực hiện đầy đủ trách nhiệm của mình, đồng thời là cơ chế bảo đảm quyền lực được sử dụng đúng mục đích.

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 – 2031 dự kiến diễn ra ngày 15/3/2026 vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện chính trị theo chu kỳ. Đó là thời điểm quyết định chất lượng bộ máy dân cử ở địa phương trong 5 năm tới – giai đoạn được dự báo sẽ tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức về biến đổi khí hậu, đô thị hóa và áp lực tài nguyên.

“

Phát triển bền vững không phải là khẩu hiệu chung chung, mà bắt đầu từ những quyết sách cụ thể ở cấp địa phương. Và chất lượng những quyết sách ấy lại bắt đầu từ sự lựa chọn của cử tri. Một lá phiếu được cân nhắc kỹ lưỡng hôm nay có thể góp phần tạo nên môi trường sống an toàn hơn, hạ tầng đồng bộ hơn và một nền quản trị minh bạch, trách nhiệm hơn trong tương lai.

Bởi vậy, lá phiếu của cử tri không chỉ mang giá trị chính trị, mà còn là sự đầu tư cho tương lai phát triển của địa phương mình. Trong đó, tương lai môi trường – yếu tố gắn bó trực tiếp với sức khỏe, sinh kế và chất lượng sống của mỗi gia đình, chính là một trong những thước đo rõ ràng nhất cho giá trị của sự lựa chọn ấy.

Những điểm mới đáng chú ý trong công tác chuẩn bị bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI

Thanh Thảo