Thu nhập lao động ngoài trời sụt giảm đáng kể sau chuỗi thiên tai

Chuỗi thiên tai và thời tiết cực đoan trong giai đoạn 2024–2025 được xác định là một trong những yếu tố góp phần làm giảm thu nhập của lực lượng lao động ngoài trời. Đây là kết quả nổi bật được rút ra từ báo cáo sơ bộ do Viện Nghiên cứu Đời sống Xã hội công bố gần đây.

Nghiên cứu được thực hiện qua hai vòng khảo sát nhằm so sánh sự thay đổi trong điều kiện làm việc và thu nhập của người lao động trước và sau giai đoạn thiên tai. Tổng cộng có 800 lao động ngoài trời được khảo sát (mỗi vòng 400 người), hoạt động trong các lĩnh vực như xây dựng, xe ôm truyền thống và công nghệ, bán hàng rong, cùng với bốc vác tại bốn đô thị lớn gồm TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng và Cần Thơ.

Trong số những người tham gia vòng khảo sát thứ hai, chỉ có 79 người từng tham gia vòng đầu, cho thấy hai mẫu dữ liệu gần như độc lập. Kết quả cho thấy thu nhập bình quân hàng tháng của nhóm lao động ngoài trời đã giảm từ 7.474.825 đồng xuống còn 6.298.400 đồng, tương đương giảm 1.176.425 đồng mỗi tháng, tức khoảng 15,7%.

Xét theo giới tính, mức giảm thu nhập ở lao động nữ cao hơn đáng kể so với nam giới. Thu nhập của nữ giảm 19,4%, từ 6.202.973 đồng xuống còn 4.999.000 đồng mỗi tháng. Trong khi đó, thu nhập của lao động nam giảm 12,1%, từ 7.963.322 đồng xuống còn 6.998.077 đồng. Điều này cho thấy phụ nữ trong nhóm lao động phi chính thức chịu tác động nặng nề hơn trước các cú sốc từ thiên tai và thời tiết khắc nghiệt.

Về đặc thù nghề nghiệp, nhóm lao động bốc vác – vốn đứng thứ hai về mức thu nhập trong vòng khảo sát đầu tiên với khoảng 8.163.500 đồng/tháng – lại ghi nhận mức sụt giảm lớn nhất. Thu nhập của nhóm này giảm tới 20,4%, tương đương mất gần 1,7 triệu đồng mỗi tháng.

Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tính chất công việc phụ thuộc trực tiếp vào hoạt động vận chuyển và lưu thông hàng hóa tại các chợ đầu mối, bến cảng, kho bãi hoặc nhà ga. Khi thiên tai gây ngập lụt, làm hư hại hạ tầng giao thông hoặc khiến các cơ sở sản xuất – kinh doanh tạm dừng hoạt động, nhu cầu thuê nhân công bốc vác cũng giảm mạnh.

Nhóm bán hàng rong cũng chịu tác động rõ rệt với mức giảm thu nhập 17,1%, tương đương hơn 950.000 đồng mỗi tháng. Đây là nghề phụ thuộc gần như hoàn toàn vào lượng khách đi lại và nhu cầu tiêu dùng không thiết yếu. Khi thời tiết xấu kéo dài hoặc xảy ra thiên tai, lượng người ra đường giảm đáng kể, đồng thời tâm lý thắt chặt chi tiêu cũng khiến sức mua suy giảm.

Đối với lao động xây dựng, thu nhập giảm khoảng 14%, tương đương mất khoảng 1,27 triệu đồng mỗi tháng. Dù tỷ lệ giảm không phải cao nhất, nhưng do mức thu nhập ban đầu của nhóm này khá cao nên số tiền bị mất đi vẫn đáng kể. Thời tiết khắc nghiệt khiến nhiều công trình không thể thi công ngoài trời, trong khi sau thiên tai, không ít dự án bị trì hoãn hoặc tạm dừng do chủ đầu tư phải ưu tiên nguồn lực khắc phục thiệt hại.

Trong khi đó, nhóm xe ôm và tài xế ứng dụng gọi xe ghi nhận mức giảm thấp nhất, khoảng 11,6%, tương đương khoảng 822.000 đồng mỗi tháng. Đây được xem là nhóm có khả năng thích ứng tốt hơn trước những biến động do thiên tai gây ra.

Một số yếu tố có thể lý giải điều này. Thứ nhất, nhu cầu đi lại của người dân vẫn duy trì ở mức tương đối ổn định, thậm chí tăng trong một số trường hợp khi giao thông công cộng bị gián đoạn bởi ngập lụt hoặc hư hỏng hạ tầng. Thứ hai, tính linh hoạt của công việc cho phép tài xế dễ dàng di chuyển sang những khu vực ít bị ảnh hưởng hơn để tìm khách. Ngoài ra, các nền tảng gọi xe công nghệ cũng giúp mở rộng mạng lưới khách hàng, tạo nguồn việc ổn định hơn so với xe ôm truyền thống.

Hơn 80% lao động gặp vấn đề sức khỏe do thời tiết cực đoan

Không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập, điều kiện thời tiết khắc nghiệt còn tác động trực tiếp đến sức khỏe của lực lượng lao động ngoài trời, đặc biệt là phụ nữ.

Ngoài việc phải làm việc trong môi trường nắng nóng hoặc mưa bão để duy trì sinh kế, nhiều lao động nữ còn phải đảm nhiệm các công việc chăm sóc gia đình như nấu ăn, chăm con… Đây là những công việc không được trả lương nhưng tiêu tốn nhiều thời gian và sức lực. Vì vậy, dù thu nhập thấp hơn nam giới, sức khỏe của họ lại suy giảm nghiêm trọng hơn.

Dữ liệu khảo sát cũng cho thấy một nghịch lý đáng chú ý. Tại TP.HCM, nơi lao động ngoài trời có mức thu nhập cao thứ hai trong bốn địa phương khảo sát với khoảng 6,99 triệu đồng/tháng, có tới 32% người lao động tự đánh giá sức khỏe ở mức kém hoặc rất kém. Trong khi đó, tại Cần Thơ, dù thu nhập bình quân chỉ khoảng 5,87 triệu đồng/người/tháng, tỷ lệ người lao động có sức khỏe kém chỉ khoảng 12%.

Theo nhóm nghiên cứu, sự khác biệt này có thể xuất phát từ nhiều yếu tố. TP.HCM có tốc độ đô thị hóa nhanh, nhịp sống gấp gáp khiến người lao động phải làm việc với cường độ cao hơn. Bên cạnh đó, chi phí sinh hoạt, đặc biệt là tiền thuê nhà và các khoản chi thiết yếu, khá cao nên dù thu nhập lớn hơn nhưng vẫn khó đảm bảo đời sống ổn định. Điều kiện làm việc tại đô thị đông đúc với mật độ giao thông cao và ô nhiễm môi trường cũng khiến sức khỏe người lao động bị ảnh hưởng nhiều hơn.

Trong khi đó, tại những thành phố quy mô nhỏ hơn như Cần Thơ, các mối quan hệ cộng đồng và mạng lưới hỗ trợ xã hội vẫn được duy trì khá tốt, giúp người lao động phần nào giảm bớt áp lực trong cuộc sống.

Nhìn chung, có tới 81,5% người lao động trong khảo sát – tương đương 326 trên tổng số 400 người – cho biết họ đã gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến thời tiết cực đoan trong vòng 12 tháng qua. Tỷ lệ này cho thấy gần như toàn bộ nhóm lao động ngoài trời đều bị ảnh hưởng bởi điều kiện khí hậu khắc nghiệt.

Các triệu chứng phổ biến nhất bao gồm đau đầu và chóng mặt (64,8%), cảm lạnh hoặc cúm (62,5%), say nắng hoặc kiệt sức do nóng (60,5%), cùng với đau cơ xương khớp (60,5%). Việc hơn 60% người lao động gặp phải những triệu chứng này cho thấy đây không còn là hiện tượng cá biệt mà đã trở thành rủi ro sức khỏe phổ biến của nhóm nghề làm việc ngoài trời.

Đặc biệt đáng lo ngại là tình trạng say nắng hoặc kiệt sức do nhiệt với tỷ lệ lên tới 60,5%, tức hơn 6 trên 10 người lao động từng trải qua tình trạng này. Đây không chỉ là biểu hiện khó chịu tạm thời mà còn là vấn đề y khoa nguy hiểm, có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như đột quỵ do nhiệt, suy thận, thậm chí tử vong nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời.

Tỷ lệ cao này cho thấy mức độ phơi nhiễm nhiệt kéo dài mà lao động ngoài trời đang phải đối mặt hằng ngày, đồng thời cảnh báo nguy cơ gia tăng các trường hợp bệnh nặng hoặc tử vong do nắng nóng trong tương lai nếu không có các biện pháp bảo vệ và can thiệp kịp thời.

WMO kêu gọi tăng cường cảnh báo sớm trước các hiện tượng thời tiết cực đoan

Ngọc Ánh