Mỗi ngày vào khoảng 6 giờ sáng, ông Mohammed Ahmed Sayed Mohammed lại điều khiển chiếc thuyền rời đảo al Qarsaya ở Cairo, xuôi theo dòng sông Nile về phía khu vực các hộp đêm ven sông của thủ đô. Nếu như 15 năm trước công việc của ông là đánh bắt cá thì hiện nay, người đàn ông này chủ yếu đi thu gom chai nhựa nổi trên mặt nước.

Theo ông Sayed, lượng rác thải nhựa ngày càng nhiều khiến cá dần biến mất khỏi khu vực sông. Trước đây, khi nước sông còn trong, ngư dân 60 tuổi có thể đánh bắt khoảng 25 kg cá mỗi ngày. Hiện nay, sản lượng chỉ còn khoảng 4 đến 5 kg. Tình trạng suy giảm nguồn cá buộc khoảng 180 ngư dân sinh sống trên đảo phải từ bỏ nghề truyền thống và chuyển sang nhặt rác để duy trì cuộc sống.

Đảo al Qarsaya nằm giữa dòng sông Nile, ngay trung tâm Cairo, thành phố có khoảng 22 triệu dân. Hòn đảo này chỉ có thể tiếp cận bằng phà hoặc thuyền đánh cá. Cộng đồng cư dân nơi đây chủ yếu sống bằng nghề nông và đánh bắt thủy sản, song đang phải đối mặt với những tác động rõ rệt từ tình trạng ô nhiễm nhựa trên sông.

Trước kia, trong quá trình đánh bắt cá, nhiều ngư dân tiện thể vớt rác nhựa trôi nổi trên mặt nước. Mỗi ngày họ có thể thu gom từ 6 đến 17 kg nhựa. Tuy nhiên hiện nay, phần lớn ngư dân đã tham gia chương trình VeryNile để chuyên thu gom rác thải nhựa. Đây là sáng kiến do doanh nghiệp xã hội Bassita khởi xướng từ năm 2018, nhằm huy động lực lượng ngư dân địa phương tham gia làm sạch sông Nile.

Bà Hana Tohamy, phụ trách hợp tác và nâng cao nhận thức của chương trình VeryNile, cho biết mục tiêu ban đầu của sáng kiến là đưa cộng đồng ngư dân tham gia vào mô hình kinh tế tuần hoàn. Theo bà, họ là lực lượng gắn bó trực tiếp với hệ sinh thái sông Nile và cũng là nhóm chịu tác động nặng nề nhất từ ô nhiễm.

Theo bà Tohamy, mối quan hệ giữa ô nhiễm và nguồn lợi thủy sản rất rõ ràng, khi rác nhựa càng nhiều thì lượng cá càng giảm. Chương trình VeryNile ban đầu chỉ có bốn ngư dân tham gia, nhưng đến nay đã mở rộng lên khoảng 180 người chuyên thu gom rác nhựa. Nhựa được thu mua với giá cao hơn so với thị trường tái chế thông thường, giúp người dân có thu nhập ổn định hơn so với việc bán cá.

Cụ thể, mỗi kg cá bán ra ông Sayed chỉ thu được khoảng 70 bảng Ai Cập, tương đương 1,3 USD. Trong khi đó, nhựa thu gom trong khuôn khổ chương trình VeryNile được mua với giá 8 bảng một kg vào năm 2018 và hiện đã tăng lên khoảng 33 bảng. Đối với lon nhôm, giá thu mua còn cao hơn, khoảng 85 bảng mỗi kg. Dù giá nhựa thấp hơn cá, nhưng vào mùa thấp điểm ông Sayed có thể thu gom khoảng 20 kg nhựa mỗi ngày, mang lại thu nhập khoảng 12,6 USD, cao hơn đáng kể so với việc đánh bắt cá.

Ông Sayed cho biết nguồn thu từ việc thu gom rác nhựa đã giúp ông lo liệu việc lập gia đình cho ba người con. Ông cũng mở một quán cà phê nhỏ trên đảo cho con trai cả, khi anh không tìm được công việc ổn định.

Ngoài việc tạo thu nhập cho ngư dân, dự án VeryNile còn mở ra cơ hội việc làm cho khoảng 25 phụ nữ trên đảo thông qua các hoạt động tại bếp ăn, xưởng phân loại và thiết kế sản phẩm tái chế. Hoda Gamal, một phụ nữ làm việc tại xưởng, cho biết trước đây nhiều ngư dân cho rằng việc cá giảm mạnh là do yếu tố tâm linh. Họ chưa hiểu rõ về ô nhiễm môi trường hay tác động của rác nhựa đối với hệ sinh thái.

Từ khi triển khai, sáng kiến VeryNile đã thu gom hơn 454 tấn rác nhựa trên sông Nile. Sau khi được thu gom, rác thải sẽ được phân loại để tái chế hoặc xử lý. Những loại nhựa có giá trị cao như chai nhựa đã tháo nắp được ép thành kiện và chuyển đến các nhà máy để tái chế thành các sản phẩm như chổi. Trong khi đó, các loại rác nhựa hỗn hợp gồm dép nhựa, ống hút, mảnh xốp hoặc vải sẽ được đưa đến nhà máy để đốt làm nhiên liệu thay thế.

Hoạt động thu gom chai nhựa và túi nilon đang góp phần cải thiện môi trường sông Nile. Những ngư dân từng cung cấp nguồn cá cho thủ đô Cairo giờ đây trở thành lực lượng cung ứng nguyên liệu cho ngành tái chế của thành phố, biến rác thải thành tài nguyên và tạo ra một hướng sinh kế mới cho cộng đồng địa phương.

Trung Quốc đặt mục tiêu giảm cường độ carbon 17% trong kế hoạch 5 năm mới

Ngọc Ánh