Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025 ghi nhận diễn biến thiên tai dồn dập với cường độ mạnh và phạm vi rộng, xuất hiện nhiều yếu tố bất thường, vượt mức lịch sử. Hậu quả để lại rất nặng nề khi có 484 người chết và mất tích, 811 người bị thương; tổng thiệt hại kinh tế ước tính hơn 104.733 tỷ đồng, ảnh hưởng lớn đến đời sống người dân và hoạt động kinh tế xã hội.

Bước sang năm 2026, tình hình thiên tai được dự báo tiếp tục phức tạp. Dù số lượng bão trên Biển Đông có thể thấp hơn trung bình nhiều năm, song nguy cơ xuất hiện các cơn bão mạnh, rất mạnh, thậm chí siêu bão vẫn hiện hữu và khó dự báo.

Dự báo và cảnh báo giữ vai trò then chốt

Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc về công tác phòng, chống thiên tai năm 2026 tổ chức mới đây, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, theo nhận định của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, năm nay nắng nóng có khả năng đến sớm, kéo dài và gay gắt hơn, làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn.

Về bão, dù tổng số cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông dự kiến thấp hơn mức trung bình nhiều năm (trung bình khoảng 12,7 cơn, trong đó 5,1 cơn ảnh hưởng đất liền), nhưng cần đặc biệt cảnh giác với khả năng xuất hiện các cơn bão mạnh, tăng cấp nhanh, tiềm ẩn nguy cơ siêu bão với quỹ đạo và thời gian hoạt động khó lường.

Bên cạnh đó, lũ trên các sông khu vực Trung Bộ và Nam Trung Bộ, từ Quảng Trị đến Lâm Đồng, cũng như các sông nhỏ và thượng lưu ở Bắc Bộ được dự báo dao động ở mức cao, có nơi vượt mức báo động, kéo theo nguy cơ lũ quét và sạt lở đất tại các tỉnh miền núi.

Nhìn lại năm 2025, ông Hiệp cho biết trên Biển Đông đã xuất hiện 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, vượt kỷ lục năm 2017. Nhiều cơn bão có tốc độ di chuyển nhanh, cường độ mạnh và diễn biến bất thường.

Về mưa lũ, cả nước ghi nhận nhiều đợt mưa cực đoan, lũ vượt mức lịch sử trên hàng loạt tuyến sông ở Bắc Bộ và Trung Bộ như sông Cầu, sông Thương, sông Lô, sông Mã, sông Cả, sông Vu Gia, sông Thu Bồn, sông Ba… gây thiệt hại lớn.

Tình trạng ngập úng nghiêm trọng cũng xảy ra tại nhiều đô thị và vùng trũng thấp ở các địa phương như Hà Giang, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hà Nội, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa… Ngoài ra, triều cường tại hạ lưu sông Tiền và sông Hậu đạt mức kỷ lục.

Đáng chú ý, vẫn còn xảy ra thiệt hại về người do tâm lý chủ quan hoặc chưa tuân thủ đầy đủ khuyến cáo của cơ quan chức năng. Công tác dự báo, cảnh báo sớm đối với các hiện tượng thiên tai cực đoan xảy ra trên phạm vi hẹp như mưa lớn cục bộ, lũ đặc biệt lớn, sạt lở đất hay dông lốc vẫn còn hạn chế, nhất là trong những tình huống bất thường.

Hiện nay, cả nước vẫn thiếu bản đồ phân vùng nguy cơ sạt lở đất, lũ quét với độ chi tiết đến từng thôn, bản, gây khó khăn cho công tác di dời dân cư và chỉ đạo ứng phó.

Trong khi đó, khả năng chống chịu của hệ thống hạ tầng, đặc biệt là các công trình phòng, chống thiên tai, còn nhiều hạn chế trước các hiện tượng mưa lũ cực đoan. Quy trình vận hành hồ chứa, cả đơn hồ và liên hồ, cũng bộc lộ bất cập khi chưa theo kịp các tình huống cực đoan như lũ chồng lũ hoặc lũ đặc biệt lớn.

Ngoài ra, phương án ứng phó và công tác cứu hộ, cứu nạn tại một số địa phương vẫn còn lúng túng; trang thiết bị, phương tiện còn thiếu, nhất là ở vùng sâu, vùng xa; hệ thống thông tin liên lạc trong một số tình huống chưa đảm bảo kịp thời cho công tác chỉ đạo.

Thực tế trên cho thấy “dự báo, cảnh báo là yếu tố sống còn.” Do đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh yêu cầu thông tin dự báo phải kịp thời, chính xác, từ sớm và từ xa, đồng thời mọi quyết định cần đặt an toàn tính mạng người dân lên hàng đầu. Với tinh thần lấy dân làm gốc, việc di dời, sơ tán dân được xác định là giải pháp hiệu quả nhất; đồng thời cần chuẩn bị đầy đủ lực lượng, vật tư, phương tiện theo phương châm “4 tại chỗ.”

Hoàn thiện phương án ứng phó trên diện rộng

Trước bối cảnh thiên tai ngày càng phức tạp, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp yêu cầu các bộ, ngành và địa phương khẩn trương rà soát, cập nhật các phương án ứng phó chi tiết; bổ sung kịch bản cho các tình huống thiên tai quy mô lớn; kiểm tra công tác chuẩn bị tại các công trình trọng yếu như hồ chứa, đê điều, hệ thống thông tin, điện lực, y tế và giáo dục.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo thông qua việc mở rộng mạng lưới trạm khí tượng thủy văn, tăng cường hệ thống radar thời tiết, đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo và xây dựng hệ thống vận hành hồ chứa theo hướng số hóa.

Cùng với đó, cần triển khai hiệu quả các chủ trương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo; tháo gỡ các rào cản trong nghiên cứu và ứng dụng công nghệ mới phục vụ phòng, chống thiên tai.

Các địa phương được yêu cầu tổ chức trực ban nghiêm túc, theo dõi sát diễn biến thời tiết; chủ động tham mưu, triển khai các biện pháp ứng phó từ sớm; đảm bảo vận hành an toàn hồ chứa và khu vực hạ du; tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị; tập huấn kỹ năng cho lực lượng xung kích cấp cơ sở; hiện đại hóa phương tiện cứu hộ, cứu nạn để sẵn sàng ứng phó với các tình huống thiên tai lớn.

Đại diện Bộ Công Thương kiến nghị sớm rà soát, sửa đổi và phê duyệt quy trình vận hành liên hồ chứa đối với 11 lưu vực sông liên tỉnh nhằm đảm bảo vận hành linh hoạt, tối ưu nguồn nước, đồng thời khắc phục các bất cập về thẩm quyền trong tình huống khẩn cấp.

Bên cạnh đó, cần tăng cường đầu tư hệ thống quan trắc, dự báo khí tượng thủy văn; hoàn thiện quy định pháp lý về vận hành hồ chứa theo thời gian thực; cập nhật bản đồ ngập lụt khu vực hạ du các hồ chứa.

Đối với địa phương, các tỉnh, thành phố cần siết chặt quản lý hành lang an toàn công trình điện lực, đặc biệt là lưới điện; bảo vệ không gian thoát lũ trên các lưu vực sông; tăng cường đầu tư hệ thống thủy lợi nhằm tận dụng hiệu quả nguồn nước từ các hồ chứa.

Đại diện Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cũng đề xuất tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về vận động, tiếp nhận và phân bổ nguồn lực hỗ trợ khắc phục hậu quả thiên tai, đảm bảo phù hợp với yêu cầu thực tiễn trong thời gian tới.

Hoàn thiện quy trình lập kế hoạch phòng, chống thiên tai

Ngọc Ánh