Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh, theo đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đang dần trở thành một công cụ chính sách quan trọng. Không chỉ góp phần giải quyết vấn đề chất thải, đặc biệt là bao bì thuốc bảo vệ thực vật, EPR còn tạo động lực cho phát triển kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, theo tinh thần Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, để EPR đi vào thực tiễn cần có sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng, từ đó biến trách nhiệm bảo vệ môi trường thành động lực cho phát triển bền vững.

Vẫn tồn tại thói quen “tiện đâu vứt đấy”

EPR được đánh giá là một bước tiến quan trọng trong chính sách môi trường hiện đại. Đây không phải là một loại thuế, mà là cơ chế yêu cầu nhà sản xuất và nhập khẩu chịu trách nhiệm với toàn bộ vòng đời của sản phẩm, nhất là ở giai đoạn sau tiêu dùng. Điều đó đồng nghĩa doanh nghiệp không chỉ dừng ở khâu sản xuất, phân phối mà còn phải tham gia thu gom, tái chế hoặc xử lý chất thải.

Theo lộ trình triển khai, từ năm 2024, doanh nghiệp phải thực hiện trách nhiệm tái chế với nhiều loại bao bì phổ biến như nhựa, giấy, kim loại, thủy tinh, cùng các sản phẩm như pin, ắc quy, thiết bị điện, điện tử và lốp xe. Doanh nghiệp có thể tự tái chế, thuê đơn vị trung gian hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để Nhà nước tổ chức thực hiện.

Phát biểu tại Diễn đàn “Phổ biến quy định EPR đối với sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật, phân bón và cơ chế hỗ trợ hoạt động xử lý bao bì thuốc bảo vệ thực vật tại các địa phương” diễn ra sáng 14/4, ông Trần Văn Cao - Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường, nhấn mạnh EPR là cách tiếp cận chính sách tiến bộ, giúp mở rộng trách nhiệm của doanh nghiệp, đồng thời là công cụ thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.

Đặc biệt, EPR không phải là một loại thuế mà là cơ chế trách nhiệm, trong đó nghĩa vụ đóng góp cần được thực hiện công bằng giữa các doanh nghiệp.

Dù khung pháp lý ngày càng hoàn thiện, quá trình triển khai thực tế vẫn còn nhiều khó khăn trong giai đoạn đầu. Chi phí tăng, thiếu thông tin và năng lực tổ chức tái chế còn hạn chế khiến không ít doanh nghiệp chưa sẵn sàng thích ứng. Điều này thể hiện rõ trong lĩnh vực nông nghiệp, nơi phát sinh lượng lớn bao bì thuốc bảo vệ thực vật - loại chất thải nguy hại cần được quản lý chặt chẽ.

Theo ông Lương Ngọc Quang - Phó Trưởng phòng An toàn thực phẩm và Môi trường (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong giai đoạn 2022-2024, cả nước đã thu gom gần 2.500 tấn bao gói thuốc bảo vệ thực vật sau sử dụng, nhưng vẫn còn hơn 550 tấn chưa được xử lý. Đáng chú ý, trong số lượng đã thu gom, chỉ khoảng 1.400 tấn được xử lý đúng quy định, phần còn lại do người dân tự tiêu hủy hoặc vẫn tồn đọng.

Theo ông Lương Ngọc Quang, nguyên nhân không chỉ đến từ hạn chế về hạ tầng mà còn xuất phát từ nhận thức và thói quen của người dân.

Thực tế cho thấy tình trạng vứt bỏ bao bì bừa bãi trên đồng ruộng, kênh mương vẫn diễn ra phổ biến, phản ánh thói quen “tiện đâu vứt đấy,” gây nguy cơ ô nhiễm đất và nguồn nước. Bên cạnh đó, theo ông Quang, hạ tầng thu gom hiện chưa đáp ứng yêu cầu. Dù cả nước đã xây dựng hơn 450.000 bể chứa và tổ chức hơn 11.700 lớp tập huấn, nhưng nhiều bể chứa chưa đạt chuẩn hoặc xuống cấp, trong khi việc thu gom chưa được thực hiện thường xuyên. Đặc biệt, vấn đề kinh phí vẫn là “điểm nghẽn” lớn nhất.

"Nhiều địa phương thu gom bao bì nhưng không đủ nguồn lực để vận chuyển và xử lý theo quy định, trong khi cơ chế hỗ trợ còn thiếu rõ ràng,” đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thẳng thắn chia sẻ.

Ở góc độ địa phương, ông Nguyễn Hắc Hiển - Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đắk Lắk, cho biết mỗi năm địa phương phát sinh hơn 200 tấn bao bì thuốc bảo vệ thực vật. Dù đã triển khai nhiều lớp tập huấn và ký hợp đồng xử lý chất thải nguy hại, công tác thu gom vẫn còn không ít hạn chế như hạ tầng thiếu đồng bộ, bể chứa xuống cấp, việc thu gom không thường xuyên; một số địa phương chưa chủ động triển khai, trong khi người dân còn thiếu thông tin.

Thực tế này cho thấy EPR dù đã bước đầu đi vào cuộc sống nhưng vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện, đặc biệt trong những lĩnh vực đặc thù như nông nghiệp. Đồng thời, điều đó cũng đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận EPR không chỉ là nghĩa vụ mà còn là cơ hội để tái cấu trúc mô hình sản xuất - tiêu dùng theo hướng bền vững hơn.

Tăng cường phối hợp đa ngành, đồng bộ

Để EPR thực sự phát huy hiệu quả, các chuyên gia và đại biểu tại diễn đàn cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, từ hoàn thiện thể chế, thay đổi nhận thức đến tăng cường phối hợp đa ngành.

Về cơ chế chính sách, việc ban hành các quy định mới đã tạo nền tảng quan trọng. Ông Nguyễn Thành Yên, Phó Trưởng phòng Chính sách - Pháp chế (Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết theo quy định, chậm nhất ngày 25/6/2026, các địa phương phải gửi báo cáo thông qua Sở Nông nghiệp và Môi trường, tham mưu UBND cấp tỉnh về nhu cầu hỗ trợ xử lý chất thải rắn để làm cơ sở tổng hợp, trình bộ xem xét.

Tuy nhiên, để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, cần tiếp tục tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục, đồng thời tăng tính linh hoạt trong phân bổ nguồn lực. Việc yêu cầu địa phương gửi đề xuất trước ngày 25/6/2026 được xem là cần thiết, nhưng cũng đòi hỏi chính quyền cơ sở phải chủ động hơn trong công tác quản lý.

Liên quan đến trình tự đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam nhằm hỗ trợ xử lý chất thải, ông Nguyễn Thành Yên cho biết trước ngày 1/4 hằng năm, các tổ chức, cá nhân có trách nhiệm kê khai số tiền phải đóng góp đối với các sản phẩm thuốc bảo vệ thực vật đã sản xuất hoặc nhập khẩu và đưa ra thị trường trong năm trước đó. Việc kê khai được thực hiện trên Hệ thống thông tin EPR quốc gia tại địa chỉ epr.mae.gov.vn.

“Trước ngày 20/4, các đơn vị phải nộp đầy đủ số tiền đã kê khai vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam theo quy định,” ông Yên nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, đại diện Cục Môi trường cũng đề xuất cần tăng cường tuyên truyền nhằm thay đổi hành vi của người dân, đồng thời hoàn thiện hạ tầng và tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế tài chính, qua đó bảo đảm quy trình xử lý chất thải nguy hại được thực hiện đúng quy định và bền vững.

Đối với doanh nghiệp, EPR cũng đặt ra yêu cầu thay đổi tư duy từ “sản xuất - tiêu dùng - thải bỏ” sang “thiết kế - tái chế - tái sử dụng.” Điều này phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 68-NQ/TW, trong đó kinh tế tư nhân được xác định là động lực quan trọng của nền kinh tế. Vì vậy, EPR không nên bị xem là gánh nặng chi phí mà cần được nhìn nhận là cơ hội để doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng thương hiệu xanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở góc độ địa phương, ông Nguyễn Hắc Hiển - Chi Cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Đắk Lắk, cho rằng cần tăng cường tuyên truyền theo hướng dễ hiểu, thiết thực và gắn với thực hành.

Đặc biệt, các lớp tập huấn không nên chỉ dừng ở lý thuyết mà cần hướng dẫn trực tiếp cách thu gom, phân loại và xử lý an toàn. Song song với đó là thúc đẩy các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững như quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), tăng cường sử dụng thuốc sinh học và phát triển vùng sản xuất sạch.

“Về hạ tầng, tôi cho rằng nên ưu tiên đầu tư các bể chứa và khu lưu trữ tạm thời, sửa chữa các công trình xuống cấp. Hệ thống giao thông nội đồng cũng cần được cải thiện để thuận lợi cho vận chuyển. Tỉnh cũng cần bố trí kinh phí ổn định hằng năm, trong khi chính quyền cấp xã chủ động tổ chức thu gom và xử lý theo quy định,” ông Nguyễn Hắc Hiển chia sẻ.

Ngoài ra, ông Hiển cũng nhấn mạnh cần có sự phối hợp đa ngành, đồng bộ để tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm môi trường nhằm tạo tính răn đe. Trách nhiệm của các cơ sở kinh doanh thuốc bảo vệ thực vật cũng cần được quy định rõ ràng, buộc họ tham gia vào quá trình thu gom bao bì sau sử dụng.

Quy định mới về trách nhiệm tái chế và xử lý chất thải theo cơ chế EPR

Hải Đăng