Môi trường - Tài nguyên

Toàn cảnh vụ án gian lận quan trắc môi trường: Dữ liệu bị bẻ cong, môi trường bị che giấu (Kỳ 1)

Thu Lan • 31/03/2026 22:00

Việc hàng loạt trạm quan trắc môi trường bị can thiệp, làm sai lệch dữ liệu gióng lên hồi chuông cảnh báo về cách thức vận hành của cả một cơ chế quản lý môi trường

“

LTS: Hơn 160 cơ sở sản xuất, hàng chục doanh nghiệp và hơn 70 đối tượng bị khởi tố vì hành vi điều chỉnh thông số môi trường trước khi truyền dữ liệu về cơ quan quản lý. Con số này không chỉ phản ánh một vụ việc vi phạm pháp luật thông thường, mà cho thấy một vấn đề nghiêm trọng hơn: hệ thống giám sát môi trường vốn được thiết kế để bảo vệ cộng đồng đã bị can thiệp và thao túng.
Trong nhiều năm qua, hệ thống quan trắc môi trường tự động được coi là “mắt thần” của cơ quan quản lý nhà nước về môi trường, giúp theo dõi liên tục chất lượng nước thải, khí thải và cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm. Tuy nhiên, khi chính dữ liệu từ hệ thống này bị chỉnh sửa, giả lập hoặc che giấu, thì toàn bộ cơ chế giám sát trở nên vô hiệu.
Điều đáng lo ngại là các hành vi gian lận không chỉ diễn ra ở một vài cơ sở nhỏ lẻ, mà xuất hiện ở nhiều doanh nghiệp có quy mô phát thải lớn. Không chỉ có chủ doanh nghiệp, mà cả đơn vị cung cấp thiết bị và người vận hành hệ thống cũng bị phát hiện tham gia vào quá trình điều chỉnh thông số để tạo ra những “bản báo cáo đẹp”, trong khi thực tế môi trường có thể đang chịu áp lực ô nhiễm nghiêm trọng.

Khi số liệu trở thành công cụ che giấu vi phạm, rủi ro không chỉ dừng lại ở việc thất bại trong quản lý môi trường. Người dân có thể tiếp xúc với nguồn nước hoặc không khí ô nhiễm mà không hề được cảnh báo. Quy hoạch phát triển có thể dựa trên dữ liệu sai. Và niềm tin vào hệ thống giám sát môi trường có thể bị suy giảm.
Vụ việc lần này đặt ra một câu hỏi lớn: nếu dữ liệu môi trường có thể bị điều chỉnh, thì ai đang bảo vệ môi trường thực sự?

Chuyên đề “Gian lận quan trắc môi trường - Hồi chuông cảnh báo về an ninh môi trường” được thực hiện với mong muốn thông tin, phản biện một cách toàn diện bức tranh thực tế, từ những điểm sáng trong quản lý – vận hành cho tới những bất cập, tồn tại cần khắc phục. Thông qua đó, Tạp chí điện tử Môi trường và Cuộc sống kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các doanh nghiệp, công dân và cơ quan chức năng, hướng tới mục tiêu xây dựng môi trường sống trong lành, bền vững cho cộng đồng.

Ngày 29-3, Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an) cho biết vừa phối hợp với Văn phòng Cơ quan cảnh sát điều tra Bộ Công an khởi tố 74 bị can về 10 tội danh trong vụ án liên quan sai phạm về quan trắc môi trường tại nhiều tỉnh, thành.

Những người này thuộc 59 doanh nghiệp xả thải và lắp đặt thiết bị quan trắc trên cả nước và cán bộ, lãnh đạo trong đơn vị quản lý nhà nước về môi trường. Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường đã phát hiện có tình trạng làm sai lệch chỉ số về môi trường tại các doanh nghiệp xả thải và lắp thiết bị quan trắc trên cả nước.

Trong quá trình điều tra, Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường xác định trong số hơn 300 trạm quan trắc môi trường từ các chủ nguồn thải trên cả nước bị lực lượng chức năng khám xét thì có tới gần 160 trạm bị can thiệp, chỉnh sửa làm sai lệch dữ liệu, chiếm khoảng 55%. Các hành vi vi phạm bao gồm: Chỉnh sửa trực tiếp dữ liệu đo được từ thiết bị, can thiệp phần mềm trước khi truyền dữ liệu về cơ quan quản lý, hoặc điều khiển từ xa để làm sai lệch các chỉ số ô nhiễm. Những dữ liệu vốn phản ánh tình trạng vượt ngưỡng cho phép đã bị biến đổi thành “đạt chuẩn”. Hệ quả là trong một thời gian dài, nhiều nguồn xả thải gây ô nhiễm môi trường vẫn tiếp tục hoạt động bình thường, trong khi hệ thống giám sát – vốn được thiết kế để phát hiện và ngăn chặn lại không phát huy được chức năng thực tế.

Vụ việc này không chỉ là vi phạm pháp luật môi trường. Nó là một vấn đề sâu hơn là vấn đề về tính trung thực của dữ liệu trong một xã hội vận hành bằng dữ liệu.

NHỮNG "ÔNG LỚN" BỊ GỌI TÊN

Theo thông tin ban đầu, hàng loạt nhà máy như Nhiệt điện Quảng Ninh, Nhiệt điện Hải Phòng, Nhiệt điện Thái Bình 2, các công ty nhôm, thép, các công ty môi trường là những đơn vị lớn phát ra khí thải, nước thải. Tuy nhiên, các chỉ số về môi trường khi được truyền về cơ quan quản lý là Sở Nông nghiệp và Môi trường đều bị can thiệp, chỉnh sửa từ vượt ngưỡng cho phép thành trong ngưỡng cho phép.

Trong số các bị can bị khởi tố, bắt tạm giam có Lê Việt Cường, Phó Tổng giám đốc Công ty cổ phần Nhiệt điện Quảng Ninh; Nguyễn Văn Trung, Phó quản đốc phân xưởng vận hành trạm quan trắc và Lương Công Bính, chuyên viên Phòng Kỹ thuật và An toàn thuộc Công ty cổ phần Nhiệt điện Quảng Ninh về tội “Làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức”, quy định tại khoản 2 Điều 341 BLHS năm 2015.

Theo quy định, những đơn vị này khi hoạt động buộc phải lắp đặt các thiết bị quan trắc môi trường ở nơi phát sinh nước thải, nguồn thải để giám sát. Tuy nhiên, các chỉ số về môi trường khi được truyền về Sở Nông nghiệp và Môi trường thì bị can thiệp, chỉnh sửa từ vượt ngưỡng thành trong ngưỡng cho phép.

Các thiết bị quan trắc được cài đặt tại các công ty phát nước thải, nguồn thải, dù được dán niêm phong, có hệ thống camera giám sát riêng để đảm bảo không ai có thể can thiệp vào hệ thống dữ liệu. Thế nhưng trên thực tế có hàng trăm trạm quan trắc môi trường đã bị điều chỉnh kết quả, thậm chí các hành vi trái phép này còn được thực hiện từ xa.

Đơn cử, Công ty cổ phần Nhiệt điện Quảng Ninh có 3 trạm quan trắc khí thải. Với thủ đoạn sử dụng phần mềm, các đối tượng đã can thiệp, giảm chỉ số đầu ra khí thải xuống còn một nửa hoặc còn 1/3, để khi chuyển dữ liệu về cơ quan quản lý môi trường sẽ luôn đạt ngưỡng. Tại Cơ quan Công an, Lê Việt Cường, Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Nhiệt điện Quảng Ninh đã thừa nhận việc Công ty đã thực hiện điều chỉnh hệ số khí thải để đảm bảo thông số truyền về Sở Nông nghiệp và môi trường đáp ứng theo đúng tiêu chuẩn.

Còn qua kiểm tra Công ty TNHH MTV Liên hợp Khoa học – Công nghệ – Môi trường Biwase (Công ty Biwase), một doanh nghiệp lớn hoạt động trong lĩnh vực thu gom, vận chuyển, xử lý và tái chế chất thải (chất thải sinh hoạt, công nghiệp và nguy hại) tại tỉnh Bình Dương cũ nay là TP Hồ Chí Minh. Đơn vị này được quảng bá có công nghệ xử lý đồng bộ, hiện đại và tự chủ trong kỹ thuật xử lý và tái chế, đi đầu trong cả nước về công nghệ xử lý tái chế rác thải tuần hoàn, tái tạo năng lượng, giảm phát thải carbon, đảm bảo an ninh chất thải trên địa bàn, phù hợp các tiêu chí xử lý chất thải theo hướng kinh tế xanh. Nhưng qua điều tra, Cơ quan Công an xác định kết quả quan trắc do đơn vị này quản lý bị can thiệp.

Do lo ngại các chỉ số khí thải vượt ngưỡng, công ty bị phạt, hoặc đình chỉ hoạt động, ảnh hưởng tới hoạt động của công ty nên lãnh đạo Công ty Biwase đã chủ ý “nhờ” đơn vị cung cấp hệ thống quan trắc cho công ty là Công ty cổ phần kỹ thuật môi trường Việt An (tắt Công ty Việt An) là can thiệp để duy trì chỉ số “đẹp”.

Theo Viện Kiểm sát, trong vụ án, Công ty cổ phần kỹ thuật môi trường Việt An là một trong những doanh nghiệp cung cấp hệ thống quan trắc môi trường lớn, chiếm hơn 50% thị trường cả nước, đồng thời trực tiếp hỗ trợ các doanh nghiệp làm sai lệch chỉ số quan trắc.

Hai bị can Nguyễn Hoài Thi, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Việt An, và Nguyễn Hoài Bách, Giám đốc kinh doanh Công ty Việt An đã bị khởi tố điều tra về các tội "Xâm nhập trái phép vào mạng máy tính, phương tiện điện tử của người khác" và "Làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức".

Nguyễn Hoài Thi khai nhận, việc làm sai lệch số liệu đầu ra không khó, chỉ cần thay đổi cấu hình thiết bị phân tích hoặc can thiệp vào hệ thống truyền nhận dữ liệu. Tất cả các thiết bị đo trên thị trường đều có thể chỉnh sửa và việc chỉnh sửa số liệu không khó.

Các đơn vị cung cấp thiết bị quan trắc như Công ty Việt An khi cung cấp thiết bị xong đều sẽ hướng dẫn cho khách hàng, cho các nhà máy việc vận hành, điều chỉnh các thông số thiết bị. Còn trong quá trình vận hành hàng ngày có chỉnh sửa hay không là việc của khách hàng, của các nhà máy. Các đối tượng có thể can thiệp trực tiếp vào hệ thống hút mẫu, thiết bị phân tích tại trạm quan trắc hoặc sử dụng phần mềm điều khiển từ xa để can thiệp, điều chỉnh số liệu đều rất dễ dàng.

“

Việt An (Viet An Enviro), thành lập từ năm 2010. Theo giới thiệu trên website, công ty cho biết hiện chiếm thị phần số 1 Việt Nam về giải pháp quan trắc môi trường và đo lường công nghiệp. Lĩnh vực hoạt động chính của công ty bao gồm tư vấn, thiết kế, lắp đặt các trạm quan trắc tự động, liên tục cho nước thải, nước mặt, khí thải và các chỉ số khí tượng thủy văn. Việt An còn cung cấp thiết bị đo lường quy trình và nền tảng phần mềm IoT (iLotusLand) để quản lý dữ liệu môi trường. Công ty có mạng lưới hoạt động rộng khắp 3 miền và danh mục hơn 1.000 trạm quan trắc đã triển khai. Công ty có trụ sở chính tại Phường An Khánh, Thành phố Hồ Chí Minh. Người đại diện theo pháp luật kiêm Tổng giám đốc theo thông tin mới thay đổi từ 18/3/2026 là ông Nguyễn Bốn (SN 1952). Tổng số lao động được đăng ký là 2 người.

ĐÁNH ĐỔI SỰ THẬT LẤY LỢI NHUẬN

Vụ việc chỉnh sửa dữ liệu quan trắc môi trường không chỉ là một sai phạm riêng lẻ, mà đặt ra một vấn đề nền tảng: Trong xã hội hiện đại, nơi dữ liệu là cơ sở của mọi quyết định quản lý, thì tính trung thực của dữ liệu chính là ranh giới giữa vận hành hiệu quả và sụp đổ hệ thống. Khi dữ liệu bị bóp méo, hệ thống không còn đứng trên sự thật.

Về bản chất, ô nhiễm không phải là điều bất ngờ. Các hệ thống quan trắc được xây dựng để phát hiện, cảnh báo và hỗ trợ xử lý nó. Nhưng điều đáng lo ngại là ở chỗ, chính công cụ dùng để nhận diện ô nhiễm lại bị biến thành phương tiện che giấu ô nhiễm. Nếu chỉ nhìn bề ngoài, đây có thể bị xem là một hành vi gian lận kỹ thuật. Tuy nhiên, xét ở chiều sâu, nó phản ánh một lựa chọn có ý thức: Né tránh thực tại thay vì đối diện và giải quyết.

Sự dịch chuyển này thể hiện rõ trong cách hành xử, thay vì giảm mức độ ô nhiễm ngoài môi trường, người ta lại tìm cách làm “giảm” ô nhiễm trên giấy tờ. Từ đó, mục tiêu bị đảo ngược, không còn là cải thiện chất lượng môi trường, mà là kiểm soát hình ảnh của nó. Khi con số trở thành đại diện cho thực tế, việc thao túng con số đồng nghĩa với việc định hình nhận thức xã hội.

Hệ quả của việc làm sai lệch dữ liệu nghiêm trọng hơn nhiều so với bản thân ô nhiễm. Ô nhiễm vật lý có thể được đo lường và từng bước xử lý. Nhưng khi dữ liệu đã sai, hệ thống quản lý sẽ mất khả năng nhận diện đúng vấn đề, phản ứng không kịp thời và không có cơ sở để điều chỉnh chính sách. Đó là trạng thái mất phản hồi – khi “giác quan” của hệ thống bị tê liệt. Một hệ thống không còn nhận được tín hiệu trung thực từ môi trường sẽ dần mất khả năng tự điều chỉnh và tất yếu suy thoái.

Thực tế không thể bị thay đổi bằng số liệu. Không ai có thể làm sạch không khí chỉ bằng cách điều chỉnh chỉ số. Không dòng sông nào trở nên trong lành hơn nhờ một báo cáo được “làm đẹp”. Thiên nhiên phản ứng với hành vi thực tế, không phải với dữ liệu. Chính vì vậy, khi nhận thức chính thức lệch khỏi thực trạng vật lý, rủi ro sẽ tích tụ và bùng phát theo cách khó kiểm soát hơn.

Cũng cần nhìn nhận rõ mức độ của hành vi này. Nếu sai sót kỹ thuật từng có thể được xem xét trong một giới hạn nhất định, thì việc chủ động thiết kế, sử dụng công nghệ để chỉnh sửa dữ liệu là một bước đi hoàn toàn khác: Có chủ đích, có tính toán và có hệ thống. Đây không đơn thuần là vi phạm, mà là hành vi đánh đổi lợi ích ngắn hạn lấy sức khỏe cộng đồng và môi trường sống.

Hệ lụy kéo theo là sự xói mòn niềm tin. Đây là loại chi phí xã hội không thể đo đếm ngay, nhưng có sức công phá lâu dài, làm suy yếu nền tảng của quản trị và hiệu lực của chính sách.

Trong bối cảnh đó, việc khởi tố 74 cá nhân không chỉ mang ý nghĩa xử lý vi phạm, mà còn là bước thanh lọc cần thiết đối với những “vùng tối” trong lĩnh vực môi trường. Minh bạch phải được xem là nguyên tắc bắt buộc, không phải là lựa chọn. Bất kỳ hành vi nào làm sai lệch sự thật đều phải bị loại bỏ khỏi hệ thống vận hành chung.

Vụ án được Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (C05) chủ trì, phối hợp với Văn phòng Cơ quan cảnh sát điều tra (C01) điều tra làm rõ. Vụ 1, VKSND Tối cao kiểm sát điều tra.

Gần 160 trạm quan trắc bị can thiệp dữ liệu, che giấu chỉ số xả thải