Văn hóa chúc Tết – mừng tuổi: Dòng chảy truyền thống qua các thế hệ

Lời chúc đầu xuân – nơi khởi nguồn của đạo hiếu

Không ai biết chính xác phong tục chúc Tết của người Việt hình thành từ bao giờ. Chỉ biết rằng, khi Tết trở thành ngày hội lớn nhất trong năm, thì việc trao nhau những lời chúc đầu xuân cũng dần trở thành nếp sống, ăn sâu vào tâm thức người Việt.

Nhà văn, nhà báo Phan Kế Bính từng ghi lại trong Việt Nam phong tục từ đầu thế kỷ XX: “Cúng gia tiên xong thì con cháu mừng tuổi ông bà cha mẹ, lạy hai lạy”. Câu chữ mộc mạc ấy cho thấy chúc Tết trước hết là một nghi lễ đạo hiếu – nơi con cháu bày tỏ lòng kính trọng, tri ân công ơn sinh thành, dưỡng dục.

Theo truyền thống, ngay sau thời khắc giao thừa, khi mâm cỗ cúng tổ tiên đã được dâng lên, hương khói lan tỏa trong gian nhà, con cháu bắt đầu nói những lời chúc đầu năm với ông bà, cha mẹ. Lời chúc không cầu kỳ, chỉ xoay quanh sức khỏe, bình an, gia đạo yên ấm nhưng chính sự chân thành ấy tạo nên chiều sâu văn hóa.

Phong tục chúc tết của người Việt còn được gói gọn trong câu thành ngữ quen thuộc: “Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy.”

Đó không chỉ là lịch trình thăm hỏi, mà là trật tự đạo lý được xã hội truyền đời: Sáng mùng Một Tết, con cháu sum họp bên gia đình nội, chúc thọ ông bà, cha mẹ, thắp nén hương tưởng nhớ tổ tiên. Mùng Hai dành cho bên ngoại, để hai bên gia đình cùng thắt chặt tình thân. Mùng Ba, nhiều người tìm về thầy cô giáo cũ, gửi lời chúc đầu xuân với tinh thần “nhất tự vi sư, bán tự vi sư”.

Ở nhiều địa phương, không khí chúc Tết bắt đầu rất sớm. Ngay sau giao thừa, những người “xông đất” mang theo vía tốt đến nhà gia chủ, gửi gắm lời chúc sức khỏe, tài lộc, bình an. Có gia đình vẫn giữ nếp về chúc Tết cha mẹ ngay trong đêm hoặc sáng mùng Một, sau đó thăm hỏi họ hàng, làng xóm, bạn bè, đồng nghiệp. Đây không chỉ là xã giao mà là cách người Việt duy trì mối dây liên kết cộng đồng – một nền tảng quan trọng của đời sống xã hội truyền thống.

Mừng tuổi – món quà tinh thần mang tên “lộc đầu năm”

Song hành với lời chúc là phong tục mừng tuổi – một nét đẹp đã gắn bó lâu đời với Tết Nguyên đán. Theo quan niệm dân gian, tết đến là mỗi người thêm một tuổi, bởi vậy mùng Một Tết cũng là ngày “chúc thọ” các bậc cao niên, cầu mong phúc thọ lâu bền.

Tiền mừng tuổi xưa không mang nặng giá trị vật chất, thường chỉ là vài đồng xu, vài hào tiền lẻ, được đặt trong phong bao đỏ mang ý nghĩa “mở hàng”, mong cho một năm mới sinh sôi, nảy nở điều lành.

Với trẻ em, tiền mừng tuổi không đơn thuần là tiền, mà là niềm vui đầu năm, là cảm giác được yêu thương, che chở. Nhiều đứa trẻ nâng niu đồng tiền mừng tuổi bỏ ống, chờ mua sách vở, bút mực khi năm học mới bắt đầu. Giá trị của phong bao lì xì vì thế nằm ở thông điệp nhân văn: Người lớn trao lộc, trẻ nhỏ đón nhận yêu thương, gia đình thêm gắn kết.

Ngày nay, cùng với nhịp sống hiện đại, việc chúc Tết trở nên linh hoạt hơn khi nhiều người gửi lời chúc qua điện thoại, mạng xã hội, thiệp điện tử dần thay thế thiệp giấy truyền thống. Công nghệ rút ngắn khoảng cách địa lý nhưng cũng khiến một số giá trị tết xưa đứng trước nguy cơ phai nhạt. Đáng lo hơn, tục mừng tuổi có dấu hiệu biến tướng khi phong bao lì xì ngày càng nặng về mệnh giá, tạo áp lực cho nhiều gia đình và khiến trẻ em sớm hình thành thói quen so bì, thực dụng.

PGS.TS. Lê Quý Đức, nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) từng nhận định: Tục mừng tuổi là nét đẹp truyền thống, nhưng đang bị lệch chuẩn khi người trao và người nhận coi số tiền là thước đo tình cảm, thậm chí “đo” cả mối quan hệ xã hội.

Giữ gìn nét đẹp chúc Tết, mừng tuổi bắt đầu từ mỗi gia đình, thông qua việc dạy trẻ lễ nghĩa và cách nhận lì xì có văn hóa. Cha mẹ cần giúp con hiểu tiền mừng tuổi là “lộc” đầu năm, mang ý nghĩa chúc phúc, để từ đó biết sử dụng đúng cách và lan tỏa những giá trị tốt đẹp.

Trải qua bao biến thiên của thời gian, chúc Tết và mừng tuổi vẫn là nét đẹp không thể thiếu trong đời sống tinh thần người Việt. Dù hình thức có thay đổi, giá trị cốt lõi vẫn nằm ở sự chân thành trong lời chúc, ở tinh thần hướng về gia đình, cội nguồn và cộng đồng.

Dự báo thời tiết ba miền dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ