"Con đường tương lai" và mô hình kinh tế mới trong thời đại AI

Trong lịch sử phát triển của nhân loại, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều kéo theo sự ra đời của một mô hình kinh tế mới. Nếu cách mạng công nghiệp hình thành nền kinh tế sản xuất, Internet mở đường cho kinh tế số và kinh tế nền tảng, thì sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang thúc đẩy sự xuất hiện của nền kinh tế thông minh – nơi dữ liệu, tri thức, công nghệ và con người được tổ chức lại trong một cấu trúc vận hành hoàn toàn mới.

Từ góc nhìn đó, cuốn sách Con đường tương lai của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn không chỉ là một công trình tư tưởng về phát triển xã hội mà còn gợi mở một mô hình kinh tế phù hợp với thời đại AI. Nếu nền kinh tế truyền thống dựa trên vốn, tài nguyên và lao động thì nền kinh tế mới cần được xây dựng trên nền tảng dữ liệu, tri thức, niềm tin, cộng đồng và khả năng phối hợp giữa con người với công nghệ.

Con đường tương lai hiện đã được giới thiệu tới nhiều bạn bè quốc tế, góp phần lan tỏa những suy ngẫm về hướng phát triển của xã hội trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo ngày càng tác động sâu rộng đến mọi lĩnh vực của đời sống.

Tận dụng AI để xây dựng mô hình phát triển mang bản sắc Việt Nam

Hiện nay, các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới đã phát triển nhiều hệ thống AI như ChatGPT, Gemini hay Claude dựa trên nền tảng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Tuy nhiên, LLM mới chỉ đóng vai trò như “bộ não” của AI. Để AI thực sự vận hành trong đời sống cần có thêm dữ liệu, hạ tầng, phần mềm, công cụ và các quy trình quản trị phù hợp.

Nếu LLM là bộ não, thì dữ liệu chính là mạch máu, còn các ứng dụng và hệ thống vận hành là tay chân, giác quan giúp AI tương tác với thế giới thực. Chính vì vậy, giá trị của AI không chỉ nằm ở khả năng xử lý ngôn ngữ mà còn ở hệ sinh thái dữ liệu và cơ chế vận hành đi kèm.

Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam khó có thể nhanh chóng xây dựng những mô hình AI lõi quy mô lớn như các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là tự tạo ra toàn bộ “bộ não” AI mà là biết tận dụng những nền tảng sẵn có để xây dựng “cơ thể” AI của riêng mình thông qua dữ liệu, quy trình quản trị, hạ tầng và phương thức vận hành phù hợp với văn hóa, pháp luật và nhu cầu phát triển của đất nước.

Đây chính là không gian để Việt Nam hình thành một mô hình kinh tế AI mang bản sắc riêng. Các nền tảng công nghệ có thể mang tính toàn cầu, nhưng dữ liệu, cơ chế quản trị và hệ sinh thái ứng dụng cần được bản địa hóa để phục vụ hiệu quả cho xã hội và nền kinh tế quốc gia.

Từ những gợi mở đó, Con đường tương lai đặt ra yêu cầu về một phương thức quản trị mới trong thời đại AI: quản trị quốc gia thông minh, quản trị doanh nghiệp dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, đồng thời tổ chức lại các mô hình kinh tế trên nền tảng công nghệ và cộng đồng. Trên cơ sở lý luận này, Nguyễn Xuân Tuấn cùng các cộng sự tại Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường đã bước đầu xây dựng mô hình kinh tế mới dựa trên AI.

AI trở thành “trợ lý quản trị” cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh

Trọng tâm của mô hình là ứng dụng AI vào quản trị doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh. Mỗi đơn vị có thể được thiết kế một hệ thống quản trị riêng, bao gồm quản trị nhân sự, tài chính, vận hành, dữ liệu và quản lý rủi ro.

Những công việc vốn được thực hiện thủ công như soạn thảo văn bản, tổng hợp báo cáo, xử lý chứng từ, theo dõi dòng tiền hay cảnh báo rủi ro có thể từng bước được tự động hóa thông qua các tác nhân AI. Điều này không chỉ giúp giảm tải công việc mà còn nâng cao hiệu quả quản lý.

Điểm đáng chú ý là AI không đơn thuần thay thế một số thao tác kỹ thuật riêng lẻ mà tham gia vào toàn bộ quá trình tổ chức và điều phối hoạt động. AI giúp lãnh đạo tiếp cận dữ liệu nhanh hơn, nâng cao độ chính xác trong quản lý tài chính, tăng tính minh bạch trong vận hành và tạo điều kiện để các doanh nghiệp nhỏ tiếp cận phương thức quản trị hiện đại với chi phí thấp hơn.

Mô hình này đặc biệt phù hợp với cơ cấu kinh tế Việt Nam, nơi doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Khi được triển khai đúng cách, AI có thể giúp các đơn vị vận hành tinh gọn hơn, giảm áp lực về nhân sự chuyên môn và nâng cao năng lực quản trị. Một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ vẫn có thể kiểm soát hoạt động kinh doanh hiệu quả thông qua dữ liệu số và các công cụ AI.

Nếu được hỗ trợ bằng những chính sách phù hợp, mô hình này có thể trở thành động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển khoảng 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030. Không chỉ gia tăng về số lượng, AI còn góp phần nâng cao chất lượng quản trị, minh bạch hóa hoạt động kinh doanh và mở rộng khả năng tiếp cận tài chính cho khu vực kinh tế nhỏ lẻ.

Hình thành hệ sinh thái kinh tế số từ nền tảng quản trị AI

Để hiện thực hóa mô hình này, Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường cùng các doanh nghiệp tham gia bằng nguồn vốn xã hội hóa đã phát triển Compay – nền tảng lõi trong hệ thống quản trị doanh nghiệp bằng AI.

Compay được thiết kế nhằm hỗ trợ chuyển đổi số cho doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh thông qua việc quản lý dòng tiền, chứng từ, hóa đơn, nhân sự và các hoạt động vận hành trên một hệ thống thống nhất.

Điểm khác biệt của Compay không chỉ nằm ở chức năng quản lý dữ liệu mà còn ở định hướng trở thành “xương sống số” cho mô hình quản trị AI. Trên nền tảng đó, các tác nhân AI có thể được tích hợp để hỗ trợ soạn thảo văn bản, lập báo cáo, theo dõi chứng từ, cảnh báo rủi ro, hỗ trợ kế toán và tự động hóa nhiều công việc lặp lại trong doanh nghiệp.

Hiện hệ thống đang được triển khai thử nghiệm tại khoảng 500 doanh nghiệp, hợp tác xã và đơn vị kinh doanh. Đây được xem là bước đi quan trọng nhằm kiểm chứng mô hình, hoàn thiện công nghệ và xây dựng quy trình vận hành trước khi mở rộng trên quy mô lớn hơn.

Từ một nền tảng quản trị, Compay có thể phát triển thành một hệ sinh thái kinh tế số dành cho doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh Việt Nam. Trong hệ sinh thái đó, mỗi giao dịch đều trở thành dữ liệu kinh tế, mỗi hóa đơn là bằng chứng cho hoạt động thực và mỗi thành viên là một mắt xích trong mạng lưới kinh tế số được kết nối rộng khắp.

Kinh tế AI phải lấy con người làm trung tâm

Ở góc độ rộng hơn, mô hình này phản ánh tư tưởng xuyên suốt của Con đường tương lai: thị trường, Nhà nước, cộng đồng và cơ chế phối hợp phải cùng vận hành.

Nếu trong nền kinh tế truyền thống, thị trường được ví như “bàn tay vô hình” và Nhà nước là “bàn tay hữu hình”, thì trong thời đại AI cần có thêm vai trò của cộng đồng và một cơ chế phối hợp thông minh để kết nối các chủ thể kinh tế thành một hệ sinh thái minh bạch, hiệu quả và bền vững.

Tinh thần cốt lõi của mô hình kinh tế mới là tổ chức dữ liệu, tổ chức niềm tin và tổ chức cộng đồng. Trong thời đại AI, dữ liệu trở thành một loại tài sản quan trọng. Tuy nhiên, dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi được chuẩn hóa, minh bạch và phục vụ cho sự phát triển của con người.

Nhờ các nền tảng số, thanh toán điện tử, hóa đơn điện tử và các công cụ AI, những chủ thể kinh tế nhỏ như hộ kinh doanh, tiểu thương hay người lao động tự do có thể từng bước tham gia sâu hơn vào nền kinh tế chính thức. Khi có dữ liệu minh bạch và lịch sử hoạt động rõ ràng, họ sẽ có thêm cơ hội tiếp cận vốn, công nghệ và thị trường.

Tuy nhiên, mô hình kinh tế thời AI không thể chỉ dựa vào công nghệ. Càng phát triển AI, con người càng phải giữ vai trò trung tâm. Nếu dữ liệu thiếu minh bạch, AI có thể khuếch đại những sai lệch; nếu công nghệ chỉ phục vụ lợi nhuận, cộng đồng có nguy cơ trở thành đối tượng bị khai thác.

Vì vậy, tinh thần “khai mở – nhân văn – bền vững” được xem là nguyên tắc định hướng cho quá trình phát triển kinh tế số. Mô hình kinh tế mới không chỉ là kinh tế số mà phải là kinh tế số nhân văn; không chỉ là nền kinh tế của thuật toán mà còn là nền kinh tế của trách nhiệm, sự hợp tác và năng lực tự chủ.

Trong mô hình ấy, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế; doanh nghiệp công nghệ xây dựng nền tảng; hợp tác xã và cộng đồng tổ chức người dân tham gia; các tổ chức tài chính dẫn dòng vốn; AI hỗ trợ phân tích, dự báo và tự động hóa; còn con người giữ quyền quyết định cuối cùng đối với mục tiêu phát triển và những giới hạn đạo đức của công nghệ.

Từ Con đường tương lai, có thể nhận thấy một thông điệp xuyên suốt: tương lai không tự đến mà phải được kiến tạo. Trong thời đại AI, quốc gia nào biết tổ chức lại tri thức, dữ liệu, cộng đồng và công nghệ sẽ có cơ hội bứt phá. Việt Nam hoàn toàn có thể lựa chọn một con đường riêng – lấy con người làm gốc, cộng đồng làm nền tảng, công nghệ làm công cụ, minh bạch làm niềm tin và AI làm động lực tăng tốc. Khi đó, mô hình kinh tế mới không chỉ tạo ra tăng trưởng mà còn góp phần xây dựng một xã hội hài hòa, nơi mọi chủ thể kinh tế đều có cơ hội tham gia vào dòng chảy phát triển của thời đại.

Phát động cuộc thi Đến với “Con đường tương lai”