Chỉ thị 10/CT-TTg : Bước chuyển từ “lo nguồn điện” sang “quản trị hệ thống”

Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Chỉ thị 10/CT-TTg về tăng cường thực hành tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà tạo hiệu ứng tích cực trong doanh nghiệp. Theo các chuyên gia, Chỉ thị 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã khẳng định quan điểm xuyên suốt, nhất quán của Chính phủ trong việc thúc đẩy thực hành tiết kiệm theo chủ trương của Đảng trên mọi lĩnh vực. Điều này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh Việt Nam và thế giới đang đối mặt với nhiều rủi ro về an ninh năng lượng.

Trong nhiều năm, bài toán năng lượng của Việt Nam chủ yếu được tiếp cận theo hướng “đi trước một bước” về nguồn và lưới, tập trung xây dựng các trung tâm điện lực quy mô lớn, phát triển hệ thống truyền tải liên vùng nhằm đáp ứng nhu cầu tăng trưởng. Tuy nhiên, cách tiếp cận này đang bộc lộ những giới hạn khi phụ tải tăng nhanh, đặc biệt vào các đợt cao điểm nắng nóng; trong khi thủy điện suy giảm do biến đổi khí hậu, nhiệt điện lại chịu áp lực về nguồn nhiên liệu và yêu cầu giảm phát thải.

Điểm đột phá lớn nhất của Chỉ thị 10, theo đánh giá của các chuyên gia, là sự chuyển dịch từ tư duy “cung ứng” sang “quản trị hệ thống”, trong đó điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu cùng với tiết kiệm điện được xác định là trụ cột đảm bảo an ninh năng lượng. TS. Dư Văn Toán - Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, việc ban hành Chỉ thị 10 không chỉ là một văn bản điều hành kỹ thuật mà còn là “hiệu lệnh” phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy và triết lý quản lý năng lượng tại Việt Nam.

Trước đây, định hướng quản lý chủ yếu tập trung vào phát triển các dự án nguồn điện lớn và hệ thống truyền tải liên vùng. Việc chậm ban hành cơ chế cho điện mặt trời mái nhà từng tạo ra tâm lý “chờ đợi”, “xin - cho”, trong khi mô hình quy hoạch tập trung khiến lưới điện quốc gia chịu áp lực lớn khi các nguồn điện truyền thống gặp khó khăn.

Chỉ thị 10 đã thúc đẩy điện mặt trời mái nhà theo hướng tự sản, tự tiêu, qua đó mở ra khả năng huy động nguồn lực xã hội thông qua tận dụng diện tích mái nhà sẵn có. Đây được xem là “trụ đỡ” quan trọng, giúp giảm áp lực đầu tư hạ tầng truyền tải và góp phần đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, thay vì chỉ phụ thuộc vào các dự án điện quy mô lớn với chi phí hàng nghìn tỷ đồng.

Đáng chú ý, bên cạnh các mục tiêu tiết kiệm điện, Chỉ thị còn nhấn mạnh việc thiết lập hành lang pháp lý ổn định, tạo điều kiện thuận lợi để người dân và doanh nghiệp chủ động sản xuất, tiêu thụ năng lượng mà không phụ thuộc quá nhiều vào ngân sách nhà nước. Việc ban hành Chỉ thị vào cuối tháng 3/2026, ngay trước cao điểm mùa khô, cho thấy sự chủ động trong quản trị rủi ro.

Tư duy điều hành hiện nay kết hợp chặt chẽ giữa “tiết kiệm” ở phía cầu và “phát triển điện mặt trời mái nhà” ở phía cung tại chỗ, tạo thành hai trụ cột giúp ổn định hệ thống điện trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt. Sự chuyển dịch này cũng phản ánh xu hướng minh bạch hơn trong quản trị năng lượng.

Khi tập trung vào mô hình tự sản, tự tiêu, giá trị gia tăng được chuyển về phía người sử dụng điện cuối cùng, thay vì tập trung vào các dự án điện mặt trời quy mô lớn - lĩnh vực từng tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tiêu cực trong quá trình phê duyệt và bổ sung quy hoạch. Chỉ thị 10/CT-TTg vì vậy được xem là bước đi thể hiện tư duy quản lý thực tế, quyết liệt và hướng tới phát triển bền vững dài hạn, với chiến lược an ninh năng lượng dựa trên sự tham gia của toàn xã hội và tính linh hoạt của hệ thống.

Chính phủ ban hành nghị quyết ưu tiên dung tích hồ chứa để cắt, giảm lũ