“Hóa chất vĩnh cửu” PFAS: Vì sao Estée Lauder bị phạt gần 14 tỷ đồng?

Thực tế, PFAS không xa lạ với đời sống hằng ngày. Nhóm hóa chất này xuất hiện trong nhiều sản phẩm tiêu dùng như chảo chống dính, giấy bọc thực phẩm, áo khoác chống thấm, nhựa và một số loại mỹ phẩm. Nhờ khả năng kháng nước, dầu mỡ và chịu nhiệt, PFAS từng được ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp suốt nhiều thập kỷ trước khi các rủi ro sức khỏe và môi trường được cảnh báo.

Từ phòng thí nghiệm đến “cơn ác mộng môi trường”

Theo Bloomberg, PFAS được phát hiện một cách tình cờ năm 1938 khi các nhà khoa học của DuPont tạo ra Teflon (PTFE) – vật liệu nền cho lớp chống dính trên chảo. Đến năm 1952, 3M thương mại hóa Scotchgard – chất chống bám bẩn cho thảm, sofa, nệm.

OECD cho biết, giới khoa học đã xác định khoảng 4.700 hợp chất thuộc nhóm PFAS tồn tại trong tự nhiên và trên thị trường. Đặc điểm chung của các hợp chất này là liên kết carbon–flo cực kỳ bền, khiến chúng gần như không tự phân hủy trong môi trường trong thời gian rất dài. Hệ quả là PFAS tích tụ sinh học trong đất, nước và cơ thể người theo thời gian.

Nhiều nghiên cứu y khoa liên hệ việc phơi nhiễm PFAS với các nguy cơ như ung thư, tổn thương gan, rối loạn hormone, ảnh hưởng khả năng sinh sản và suy giảm miễn dịch, đặc biệt với các nhóm PFOS, PFOA và PFHxS. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) cũng cảnh báo PFAS có thể truyền từ mẹ sang thai nhi qua dây rốn và qua sữa mẹ sang trẻ sơ sinh.

Không chỉ gây lo ngại về sức khỏe, PFAS còn liên quan đến khủng hoảng khí hậu. Dữ liệu của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) cho thấy quá trình sản xuất PFAS phát thải các khí nhà kính mạnh. Chẳng hạn, khí HCFC-22 – sản phẩm phụ trong một số quy trình – có khả năng gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp khoảng 5.000 lần CO₂.

Các quốc gia đang “siết” PFAS ra sao?

Ba nhóm PFOS, PFOA và PFHxS đã lần lượt được đưa vào Công ước Stockholm về các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP) vào các năm 2009, 2019 và 2022. Công ước này có sự tham gia của 186 quốc gia, trong đó có Việt Nam, nhằm kiểm soát sản xuất, sử dụng và tiêu hủy các chất độc hại bền vững.

Tại Mỹ, từ cuối thập niên 1990, các cuộc khảo sát máu người cho thấy PFAS xuất hiện phổ biến trong cộng đồng. Nhóm Công tác Môi trường (EWG) lập bản đồ hơn 3.000 địa điểm ô nhiễm PFAS trên toàn nước Mỹ. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ công bố chiến lược kiểm soát PFAS năm 2021, coi PFOA và PFOS là chất độc hại, yêu cầu báo cáo phát thải và buộc đơn vị gây ô nhiễm chịu trách nhiệm khắc phục.

Châu Âu áp dụng cách tiếp cận nghiêm ngặt hơn, cấm nhiều hợp chất PFAS trong thực phẩm từ năm 2022 và thông qua lộ trình cấm đồ chơi chứa PFAS vào năm 2030. Một số quốc gia châu Âu đã cấm mỹ phẩm và hàng dệt may chứa PFAS từ năm nay.

Canada hiện chưa cấm hoàn toàn PFAS nhưng yêu cầu doanh nghiệp khai báo khi nhập khẩu hoặc sản xuất vượt ngưỡng đối với hơn 300 hợp chất trong danh mục theo dõi. Ottawa đang tham vấn các biện pháp quản lý rủi ro theo lộ trình ba giai đoạn, ưu tiên bọt chữa cháy và hàng tiêu dùng có thể thay thế bằng vật liệu an toàn hơn.

Thiệt hại hàng chục tỷ USD vì “hóa chất vĩnh cửu”

PFAS đã kéo theo nhiều vụ kiện quy mô lớn trên thế giới. Năm 2023, 3M chấp nhận chi 12,5 tỷ USD để dàn xếp các khiếu nại liên quan ô nhiễm nguồn nước uống do PFAS. Trước đó, DuPont và các công ty liên quan cũng đồng ý bồi thường 1,2 tỷ USD trong các vụ kiện tương tự.

Tại Việt Nam, giữa năm ngoái khởi động dự án trị giá 33 triệu USD nhằm giảm phát thải và tác động của các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP), trong đó có một số hợp chất PFAS. Đây được xem là bước đi ban đầu để kiểm soát rủi ro môi trường và sức khỏe từ nhóm “hóa chất vĩnh cửu” trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

20 tấn hóa chất được tiếp nhận hỗ trợ các địa phương xử lý môi trường sau lũ