Khám phá hiện tượng địa chất bí ẩn dưới cao nguyên Putorana của Nga

Bí ẩn “Quả Cầu P” giữa vùng đất băng giá Siberia

Cao nguyên Putorana từ lâu được xem là một trong những khu vực hoang sơ và biệt lập nhất vùng Bắc Cực. Nơi đây nổi tiếng với hàng nghìn hồ nước, các hẻm núi sâu, thác nước lớn cùng những tầng đá bazan cổ xưa được hình thành qua hàng triệu năm biến đổi địa chất.

Điều kiện tự nhiên khắc nghiệt cùng sự tách biệt với các khu vực có con người sinh sống đã giúp Putorana bảo tồn được hệ sinh thái đặc trưng, nơi sinh sống của các đàn tuần lộc hoang dã, cừu tuyết sừng lớn và nhiều loài thực vật quý hiếm.

Tuy nhiên, giá trị đặc biệt nhất của vùng đất này lại nằm sâu dưới lòng đất. Một hiện tượng địa chất bất thường được các nhà khoa học đặt tên là “Quả Cầu P” đã thu hút sự chú ý bởi những đặc điểm hiếm gặp, đặt ra nhiều câu hỏi mới trong các lĩnh vực vật lý, âm học và quang học.

Dấu hiệu lạ được phát hiện từ vệ tinh

Hành trình khám phá bắt đầu vào tháng 11/2023, khi các kỹ sư vận hành hệ thống radar vệ tinh phát hiện tín hiệu bất thường tại khu vực lưu vực sông Ayan.

Ban đầu, hiện tượng này được cho là lỗi kỹ thuật. Tuy nhiên, các lần kiểm tra sau đó đều cho kết quả tương tự: tín hiệu radar tại một vị trí nhất định không phản xạ như thông thường mà tạo thành một vùng tròn hoàn chỉnh trên mô hình địa hình số.

Dựa trên các dữ liệu thu thập được, các nhà vật lý địa cầu Nga nhận định nơi đây có thể tồn tại một hiện tượng địa chất đặc biệt, từ đó tổ chức các cuộc khảo sát thực địa.

Đến tháng 3/2024, đoàn nghiên cứu phát hiện ở độ sâu khoảng 30m dưới lớp đá bazan có một khoang rỗng hình cầu gần như hoàn hảo với đường kính khoảng 42m.

Ông Yuri Pervin, nghiên cứu viên cao cấp thuộc Viện Nghiên cứu Băng quyển Trái Đất của Viện Hàn lâm Khoa học Nga, cho biết các nhà khoa học đã nhiều lần kiểm tra lại dữ liệu do kết quả thu được quá khác thường. Tuy nhiên, các phép đo tiếp theo vẫn xác nhận sự tồn tại của khoang rỗng đặc biệt này.

Sự cố khi tiếp cận khoang băng bí ẩn

Trong mùa Hè năm 2024, một đoàn thám hiểm quy mô lớn hơn cùng hệ thống khoan hiện đại được triển khai để tiếp cận cấu trúc này.

Khi mũi khoan xuyên qua lớp đá bao phủ, một luồng khí có áp suất rất lớn bất ngờ phun ra, làm hư hại giàn khoan và khiến người điều khiển thiết bị bị hất văng khỏi vị trí làm việc. Rất may, người này đã thoát nạn.

Điều gây bất ngờ hơn là luồng khí thoát ra có nhiệt độ cực thấp, tạo nên lớp sương băng dày bao phủ thiết bị khoan. Nhiệt độ lạnh sâu khiến các chi tiết kim loại trở nên giòn hơn bình thường.

Sau khi áp suất bên trong và bên ngoài ổn định, nhóm nghiên cứu đưa camera chuyên dụng xuống khảo sát. Những hình ảnh đầu tiên cho thấy một không gian xanh thẫm với bề mặt băng nhẵn gần như tuyệt đối. Ánh sáng từ thiết bị chiếu sáng không bị tán xạ như trong hang động thông thường mà phản xạ liên tục, tạo cảm giác về một không gian kéo dài vô tận.

“Bọt khí Putorana” – dấu tích từ quá khứ hàng triệu năm

Sau khi các hình ảnh đầu tiên được gửi về các trung tâm nghiên cứu tại Nga, cấu trúc này được đặt mật danh là “Quả Cầu P”, trong đó chữ “P” đại diện cho Putorana. Các thành viên đoàn thám hiểm gọi nó bằng cái tên gần gũi hơn là “Bọt khí Putorana”.

Kết quả phân tích ban đầu cho thấy đây không đơn thuần là một khoang băng thông thường. Các nhà khoa học phát hiện thành phần không khí bên trong có những đặc điểm khác biệt so với khí quyển Trái Đất hiện nay, mở ra khả năng nghiên cứu về điều kiện môi trường cổ đại.

Tuy nhiên, việc tiếp cận trực tiếp khoang băng gặp nhiều khó khăn bởi chỉ một sự thay đổi nhỏ về nhiệt độ, độ ẩm hoặc sự xâm nhập của không khí bên ngoài cũng có thể làm thay đổi trạng thái nguyên bản của cấu trúc này.

Vì vậy, vào mùa Xuân năm 2025, các kỹ sư đã phát triển hệ thống giếng khoan nhiều tầng với cơ chế khóa không khí tương tự công nghệ sử dụng trên các mô-đun của Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS), nhằm bảo đảm việc nghiên cứu diễn ra mà không làm biến đổi môi trường bên trong.

Giả thuyết về quá trình hình thành kỳ lạ

Theo một giả thuyết được các nhà nghiên cứu đưa ra, cách đây khoảng 250 triệu năm, cao nguyên Putorana là khu vực diễn ra các đợt phun trào núi lửa quy mô rất lớn.

Trong quá trình dung nham bazan nguội dần, một khối khí nóng có thể đã bị mắc kẹt giữa các lớp dung nham, tạo nên một khoang rỗng hình cầu trong lòng đá.

Đến thời kỳ băng hà, nước từ bề mặt thẩm thấu qua các khe nứt nhỏ vào khoang này và đóng băng dưới áp suất cao, tạo thành lớp băng có bề mặt cực kỳ nhẵn. Phần trung tâm vẫn duy trì một vùng khí bị cô lập trong thời gian rất dài.

Theo giả thuyết này, “Quả Cầu P” có thể được xem như một “kho lưu trữ tự nhiên” chứa những thông tin về môi trường Trái Đất trong quá khứ.

Ánh sáng, âm thanh và những tác động bất thường lên con người

Khi nhóm nghiên cứu đầu tiên tiến vào khu vực khảo sát bên trong Quả Cầu P vào tháng 10/2025, họ ghi nhận nhiều hiện tượng đặc biệt.

Lớp băng bên trong có khả năng phản xạ ánh sáng ở mức rất cao, khiến các tia sáng liên tục phản chiếu trong không gian hình cầu, tạo ra cảm giác mất phương hướng cho người quan sát.

Bên cạnh đó, cấu trúc hình cầu gần như hoàn hảo cũng tạo nên hiệu ứng cộng hưởng âm thanh mạnh. Những âm thanh nhỏ như tiếng bước chân hay hơi thở có thể vang vọng nhiều lần, khiến con người khó xác định được phương hướng và vị trí nguồn âm.

Các nhà nghiên cứu cho rằng sự kết hợp giữa hiệu ứng thị giác và âm học trong môi trường đặc biệt này có thể gây ra cảm giác mất cân bằng, rối loạn định hướng không gian đối với người tiếp xúc.

Từ bí mật khoa học đến sự chú ý của thế giới

Ban đầu, các thông tin liên quan đến Quả Cầu P không được công bố rộng rãi do tính chất đặc biệt của phát hiện này. Tuy nhiên, đầu năm 2026, sau khi một số thông tin về hoạt động nghiên cứu tại cao nguyên Putorana xuất hiện trên truyền thông quốc tế, các nhà khoa học Nga đã bắt đầu chia sẻ một phần kết quả nghiên cứu nhằm làm rõ bản chất khoa học của hiện tượng.

Đến nay, quá trình nghiên cứu Quả Cầu P vẫn đang được tiếp tục. Nhiều câu hỏi về nguồn gốc, thành phần khí, đặc tính vật lý cũng như giá trị khoa học của cấu trúc này vẫn chưa có lời giải cuối cùng.

Dù còn nhiều bí ẩn, “Bọt khí Putorana” đang được xem là một trong những hiện tượng địa chất kỳ lạ nhất từng được ghi nhận, mở ra cơ hội tìm hiểu sâu hơn về lịch sử hình thành Trái Đất và những quá trình tự nhiên diễn ra trong lòng hành tinh.

Lốc xoáy, giông bão càn quét nước Mỹ