Ô nhiễm khói mù Đông Nam Á: Khoảng trống trong cơ chế phối hợp khu vực

Khói mù chưa hết đe dọa các quốc gia Đông Nam Á

Những trận mưa xuất hiện rải rác gần đây đã góp phần làm giảm đáng kể số điểm nóng cháy rừng tại Indonesia. Tuy nhiên, diễn biến này chưa đủ để khẳng định tình trạng khói mù bao trùm một số khu vực Đông Nam Á sẽ sớm chấm dứt.

Indonesia vẫn phải huy động lực lượng lớn để kiểm soát các đám cháy, với hơn 69.000 nhân viên chữa cháy cùng khoảng 50 máy bay phục vụ công tác dập lửa và điều chỉnh thời tiết.

Trong hơn một tuần, số điểm nóng cháy rừng tại nước này giảm từ hơn 1.200 xuống còn 565. Lượng khí CO2 phát thải từ các đám cháy trong tuần gần nhất cũng giảm xuống còn 14,44 triệu tấn.

Dù những con số trên cho thấy tình hình có dấu hiệu cải thiện, chúng chưa phản ánh đầy đủ mức độ phức tạp của các đám cháy, đặc biệt tại những khu vực có đất than bùn. Lửa có thể âm ỉ dưới lớp đất, khiến nguy cơ tái bùng phát vẫn hiện hữu ngay cả khi điều kiện thời tiết có chuyển biến thuận lợi.

Người phát ngôn Cơ quan Giảm nhẹ thiên tai Indonesia Berton Panjaitan cho biết, số điểm nóng đang giảm nhưng xu hướng này không ổn định và có sự khác biệt giữa các địa phương. Theo ông, những đám cháy mới vẫn có thể xuất hiện nếu lượng mưa phân bố không đồng đều, trong khi các nguyên nhân căn bản dẫn đến cháy rừng chưa được giải quyết triệt để.

Tình trạng này khiến khói mù không còn là vấn đề môi trường riêng của Indonesia mà đã trở thành mối quan ngại chung đối với các quốc gia trong khu vực.

Theo ghi nhận của Trung tâm Khí tượng chuyên ngành ASEAN, khói mù xuyên biên giới với mật độ từ trung bình đến dày đặc xuất hiện tại một số khu vực thuộc bán đảo Malaysia, Singapore, Kalimantan, Sumatra và phía Tây Sarawak.

Một số trạm quan trắc tại Malaysia và Singapore ghi nhận chất lượng không khí ở mức không tốt cho sức khỏe. Trong khi đó, các khu vực phía Nam ASEAN vẫn có nguy cơ tiếp tục chịu ảnh hưởng của những đợt khói mù nghiêm trọng.

Hệ lụy từ cháy rừng không chỉ dừng lại ở tình trạng bầu trời mờ đục hay tầm nhìn bị hạn chế. Khi nồng độ ô nhiễm tăng cao, hoạt động sinh hoạt và giáo dục của người dân cũng có thể bị ảnh hưởng.

Malaysia từng phải đóng cửa trường học tại nhiều bang và vùng lãnh thổ khi chất lượng không khí suy giảm đến mức gây hại cho sức khỏe. Tại Singapore, khói từ Kalimantan có thời điểm bị gió Đông Nam đưa trực tiếp về phía đảo quốc, khiến chỉ số chất lượng không khí trung bình 24 giờ chạm ngưỡng không lành mạnh.

Những diễn biến này cho thấy khói mù xuyên biên giới có thể nhanh chóng trở thành vấn đề ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, đòi hỏi các biện pháp ứng phó không chỉ giới hạn trong phạm vi lãnh thổ nơi xảy ra cháy.

Cơ chế phối hợp khu vực và bài toán phản ứng kịp thời

Trước tình trạng khói mù tiếp tục lan rộng, vấn đề đặt ra đối với ASEAN không đơn thuần là xác định quốc gia nào đang chịu tác động nặng nề nhất. Điều quan trọng hơn là khả năng chuyển các thông tin cảnh báo khí tượng thành hành động thực tế trước khi ô nhiễm lan sang lãnh thổ các nước khác.

Sau nhiều tuần chịu sức ép từ tình trạng khói mù, Indonesia đã đồng ý tiếp nhận sự hỗ trợ của các quốc gia láng giềng. Malaysia đề nghị điều động ba máy bay trực thăng, một máy bay phản lực cùng 52 nhân viên sang hỗ trợ công tác ứng phó. Singapore cũng tuyên bố sẵn sàng tham gia hỗ trợ.

Động thái này cho thấy các nước trong khu vực có khả năng huy động nguồn lực để hỗ trợ lẫn nhau khi xảy ra cháy rừng quy mô lớn. Tuy nhiên, quá trình triển khai hỗ trợ vẫn phụ thuộc đáng kể vào đề nghị và quyết định của quốc gia nơi xảy ra cháy.

Theo Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới, các cơ quan chức năng của quốc gia liên quan có trách nhiệm triển khai hành động trước. Cơ chế hỗ trợ ở cấp khu vực được kích hoạt khi quốc gia đó tuyên bố tình trạng khẩn cấp và đề nghị Trung tâm Điều phối ASEAN hỗ trợ.

Cách thức này thể hiện nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia trong hợp tác khu vực. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra thách thức khi khói mù có thể vượt qua biên giới trong thời gian ngắn, trong khi việc đưa ra quyết định và huy động nguồn lực cần có sự phối hợp giữa nhiều cơ quan.

Nếu quá trình đề nghị và triển khai hỗ trợ không diễn ra kịp thời, phản ứng chung của ASEAN có nguy cơ chậm hơn tốc độ lan truyền của khói mù. Khi đó, những quốc gia không trực tiếp xảy ra cháy vẫn phải gánh chịu hậu quả ô nhiễm không khí, dù khả năng can thiệp của họ vào nguồn phát thải còn hạn chế.

Thu hẹp khoảng cách giữa cam kết và thực thi

Trên thực tế, ASEAN đã xây dựng các khuôn khổ hợp tác nhằm kiểm soát tình trạng ô nhiễm khói mù xuyên biên giới. Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới được ký năm 2002 và hiện đã được tất cả các quốc gia thành viên phê chuẩn.

Bên cạnh đó, Lộ trình ASEAN không khói mù giai đoạn 2023-2030 đặt mục tiêu hướng tới một khu vực không còn khói mù xuyên biên giới vào năm 2030.

Tuy nhiên, việc đã có các hiệp định và mục tiêu chung chưa đồng nghĩa với việc những vấn đề liên quan đến khói mù được giải quyết hiệu quả trên thực tế. Khoảng cách giữa cam kết chính sách và năng lực triển khai vẫn là thách thức đáng kể đối với hợp tác khu vực.

ASEAN cũng đã bắt đầu xem xét những hướng tiếp cận mới nhằm cải thiện tình hình. Tại cuộc họp cấp bộ trưởng tiểu vùng về khói mù trong năm nay, các bên nhất trí nghiên cứu việc đưa “ngoại giao khoa học” vào khuôn khổ hợp tác. Đồng thời, các nước xem xét khả năng tăng cường nguồn lực cho Quỹ Kiểm soát ô nhiễm khói mù xuyên biên giới nhằm hỗ trợ nghiên cứu và thúc đẩy phối hợp giữa các quốc gia.

Việc tăng cường trao đổi thông tin khoa học, cải thiện khả năng chia sẻ dữ liệu và nâng cao hiệu quả phối hợp được kỳ vọng sẽ giúp các nước đánh giá tốt hơn nguy cơ cháy rừng, xác định phạm vi ảnh hưởng của khói mù và chủ động chuẩn bị phương án ứng phó.

Vấn đề ô nhiễm khói mù xuyên biên giới dự kiến tiếp tục được các ngoại trưởng ASEAN thảo luận trước thềm hội nghị cấp cao vào tháng tới. Đây là cơ hội để các quốc gia nhìn nhận những hạn chế trong cơ chế hiện hành, đồng thời xem xét các biện pháp nâng cao hiệu quả phối hợp khi xảy ra khủng hoảng môi trường.

Từ những đám cháy tại Sumatra và Kalimantan, Đông Nam Á đang đứng trước yêu cầu phải lựa chọn cách tiếp cận phù hợp hơn. Các quốc gia có thể tiếp tục phụ thuộc vào diễn biến thời tiết, chờ mưa xuống hoặc hướng gió thay đổi để giảm khói mù, trong khi mỗi nước chủ yếu tự xử lý các đám cháy trên lãnh thổ của mình.

Một hướng đi khác là tăng cường vận hành các cơ chế hợp tác hiện có theo hướng chủ động hơn, đẩy mạnh chia sẻ dữ liệu và làm rõ trách nhiệm của các bên trong quá trình phòng ngừa, ứng phó với ô nhiễm xuyên biên giới.

Mùa mưa có thể giúp các đám cháy dịu xuống và bầu trời dần trong trở lại. Tuy nhiên, nếu việc phối hợp chỉ được đẩy mạnh sau khi khói mù đã lan sang các quốc gia láng giềng, ASEAN sẽ tiếp tục đối mặt với nguy cơ lặp lại cuộc khủng hoảng tương tự trong những mùa khô tiếp theo.

Bởi vậy, thách thức lớn nhất không chỉ nằm ở khả năng dập tắt các đám cháy, mà còn ở việc xây dựng cơ chế phối hợp đủ kịp thời, hiệu quả để các quốc gia có thể hành động trước khi khói mù trở thành vấn đề chung của cả khu vực.

Indonesia tăng cường gieo mây, kỳ vọng cải thiện chất lượng không khí