Ngập úng đô thị gây thiệt hại kinh tế ước tính 1-1,5% GDP/năm

Bộ Xây dựng vừa trình Thủ tướng Chính phủ báo cáo về tình trạng ngập úng đô thị, vấn đề ngày càng nghiêm trọng tại nhiều thành phố lớn. Theo báo cáo, hiện cả nước có khoảng 900 đô thị, tỷ lệ đô thị hóa đạt 44,3% và dự báo vượt 50% vào năm 2030. Quá trình bê tông hóa nhanh, san lấp ao hồ, thu hẹp sông, kênh rạch cùng với các đợt mưa cực đoan đã khiến tình trạng ngập úng đô thị ngày càng nghiêm trọng cả về tần suất lẫn phạm vi.

Đến năm 2024, thống kê sơ bộ cho thấy khoảng 397 điểm ngập tại các đô thị, tổng diện tích ngập lên tới 924ha. Tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, TP Huế, Cần Thơ, Hải Phòng…, nhiều khu vực trung tâm thường xuyên ngập sâu từ 0,3–0,8m, thời gian tiêu thoát sau mưa kéo dài 3–6 giờ, thậm chí lâu hơn khi mưa lớn trùng triều cường.

Ngập úng không chỉ gây thiệt hại kinh tế – xã hội lớn (ước tính khoảng 1–1,5% GDP đô thị mỗi năm), mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống, giao thông, sức khỏe cộng đồng và cảnh quan đô thị. Hệ thống thoát nước cũ kỹ khiến nước thải sinh hoạt tràn ra môi trường, tiềm ẩn nguy cơ bùng phát dịch bệnh.

Dù cả nước có 83 nhà máy xử lý nước thải với công suất thiết kế hơn 2 triệu m³/ngày đêm, chỉ 50–60% công suất thực tế được vận hành do thiếu mạng lưới thu gom. Tỷ lệ nước thải đô thị được xử lý đạt chuẩn chỉ khoảng 18%.

Báo cáo nêu rõ: “Quy hoạch thoát nước chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa, thiếu liên kết với quy hoạch giao thông, sử dụng đất và thủy lợi. Việc nâng nền cục bộ, san lấp hồ ao, lấn chiếm kênh mương làm gia tăng nguy cơ ngập tại các khu vực trũng thấp.”

Đầu tư cho thoát nước cũng chưa đáp ứng yêu cầu. Trong gần ba thập kỷ (1995–2021), tổng vốn đầu tư mới đạt hơn 3 tỷ USD, thấp hơn nhiều so với nhu cầu 250.000 - 300.000 tỷ đồng dự kiến đến 2030. Ngân sách chỉ đáp ứng 20–25%, còn mô hình PPP gần như chưa được khai thác.

Các kịch bản biến đổi khí hậu dự báo lượng mưa cực đoan tăng 20–30%, số ngày mưa trên 100mm gấp đôi giai đoạn 1990–2000, nước biển dâng 3–4 mm/năm, trong khi nhiều vùng đồng bằng lún 1,5–2,5 cm/năm. Tại TP.HCM, Cần Thơ, Cà Mau…, mưa lớn kết hợp triều cường và sụt lún khiến ngập úng ngày càng nặng nề.

Trên cơ sở này, Bộ Xây dựng kiến nghị Chính phủ một loạt giải pháp chiến lược. Trước hết, Bộ sẽ chỉnh lý, hoàn thiện Luật Cấp, Thoát nước trình Quốc hội thông qua vào kỳ họp tháng 5/2026, làm khung pháp lý thống nhất cho quản lý, đầu tư, vận hành hệ thống cấp thoát nước, xử lý nước thải và kiểm soát ngập úng đô thị; đồng thời sửa đổi, bổ sung Nghị định 80/2014/NĐ-CP để quản lý ngập úng và bảo vệ hành lang thoát nước tự nhiên.

Bộ cũng đề xuất ban hành Nghị quyết của Chính phủ về “Tăng cường quản lý, đầu tư thoát nước chống ngập đô thị giai đoạn 2026–2035” và xây dựng Đề án thoát nước phòng, chống ngập úng đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn 2050.

Đề án tập trung vào các nhóm nhiệm vụ lớn: Rà soát, điều chỉnh quy hoạch thoát nước gắn với quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị, giao thông, thủy lợi và sử dụng đất; ưu tiên đầu tư công trình trọng điểm như hồ điều hòa, trạm bơm, cống kiểm soát triều, tuyến cống liên vùng, hệ thống thu gom và xử lý nước thải.

Ứng dụng công nghệ số, xây dựng bản đồ ngập, trung tâm điều hành thoát nước thông minh; huy động đa dạng nguồn lực, trong đó ngân sách nhà nước là “vốn mồi”, kết hợp ODA, tín dụng xanh và mô hình PPP; tăng cường tuyên truyền, nâng cao ý thức cộng đồng để hạn chế xả rác, lấn chiếm kênh mương, bảo vệ không gian thoát lũ tự nhiên.

Mục tiêu đến năm 2035: Cơ bản kiểm soát tình trạng ngập úng tại các đô thị lớn, tăng tỷ lệ thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt đạt 30–40%, đô thị loại I trở lên có hệ thống thoát nước riêng hoặc bán riêng, đồng thời hoàn thành bản đồ ngập úng và hệ thống cảnh báo, điều hành thoát nước thông minh.

Cảnh báo ngập úng do triều cường tại Đông Nam Bộ và ven biển Bắc Bộ