Sửa Luật Sở hữu trí tuệ: Siết trách nhiệm giám định, bảo đảm an toàn giao dịch

Cắt giảm thủ tục phải thực chất, bảo đảm quyền lợi các chủ thể

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, sáng 03/11, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ.

Góp ý dự thảo, đại biểu Nguyễn Thị Mai Phương (tỉnh Gia Lai) cho rằng, việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ cần đặt trong yêu cầu hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật, bảo đảm tính ổn định, thống nhất và tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân.

Theo đại biểu, Luật Sở hữu trí tuệ đã trải qua 5 lần sửa đổi vào các năm 2009, 2019, 2022 và hai lần trong năm 2025. Lần sửa đổi này là lần thứ 6. Tuy nhiên, dự thảo hiện chủ yếu tập trung cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính và chuyển giao chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng, chưa đặt ra yêu cầu rà soát tổng thể.

Đại biểu lưu ý, việc xây dựng Luật Bản quyền tác giả trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI cần được đặt trong tổng thể rà soát pháp luật về sở hữu trí tuệ, tránh phân tán quy định, chồng chéo thẩm quyền hoặc bỏ sót trách nhiệm quản lý. Do đó, cần xây dựng kế hoạch rà soát, đánh giá mối quan hệ với các luật liên quan, đồng thời xác định rõ phạm vi điều chỉnh, thẩm quyền và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan.

Về phân cấp thủ tục hành chính, đại biểu đề nghị rà soát kỹ bởi đây là lĩnh vực chuyên môn sâu, trong khi hồ sơ có yếu tố nước ngoài thường tập trung tại các thành phố lớn, năng lực chuyên môn giữa các địa phương chưa đồng đều. Vì vậy, cần xác định rõ thủ tục thuộc thẩm quyền Trung ương, thủ tục giao địa phương thực hiện và những thủ tục cần có cơ chế hỗ trợ, phối hợp.

Đồng tình với chủ trương cắt giảm 18 thủ tục hành chính và 5 điều kiện đầu tư kinh doanh, đại biểu Vũ Minh Đạo (tỉnh Lai Châu) đề nghị làm rõ hiệu quả thực tế của việc cắt giảm, nhất là mức giảm về giấy tờ, thời gian và chi phí thực hiện.

Đại biểu đề nghị không yêu cầu tổ chức, cá nhân cung cấp lại những thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu mà cơ quan giải quyết có thể khai thác; đồng thời công khai thời hạn, tiến độ và trách nhiệm xử lý hồ sơ. Đối với Điều 115, cần chỉnh lý quy định tiếp nhận đơn theo hướng kiểm tra tính đầy đủ của tài liệu, tránh đặt thêm điều kiện ngay từ khâu tiếp nhận.

Liên quan đến chuyển giao quản lý quyền đối với giống cây trồng, đại biểu đề nghị kế thừa hồ sơ, dữ liệu, kết quả khảo nghiệm và thời gian đã xử lý, không yêu cầu người dân nộp lại hồ sơ do thay đổi cơ quan quản lý. Việc phân cấp phải gắn với năng lực chuyên môn và có cơ chế hỗ trợ nghiệp vụ. Quy định chuyển tiếp tại Điều 3 cũng cần bảo vệ tổ chức, cá nhân đang chọn, tạo và khai thác giống cây trồng hợp pháp trước khi phạm vi bảo hộ được mở rộng.

Đối với chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ, đại biểu đề nghị làm rõ quyền, nghĩa vụ của các bên giữa thời điểm hợp đồng có hiệu lực và thời điểm việc chuyển nhượng được ghi nhận, qua đó bảo đảm quyền lợi của bên nhận chuyển nhượng.

Về giám định sở hữu trí tuệ, cần kiểm soát xung đột lợi ích, bảo đảm tính độc lập, khách quan; đồng thời thiết lập cơ chế kiểm chứng, giám định lại và bồi thường khi có kết luận sai.

Đại biểu cũng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện pháp luật đồng bộ với Luật Bản quyền tác giả, đáp ứng những vấn đề mới phát sinh từ trí tuệ nhân tạo (AI), nền tảng số, tri thức truyền thống, đồng thời bảo đảm cân bằng quyền của người sáng tạo với quyền thụ hưởng văn hóa của nhân dân.

Làm rõ cơ chế chuyển nhượng, trách nhiệm giám định

Góp ý sâu hơn về cơ chế chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (TP. Hải Phòng) cho rằng, sở hữu trí tuệ là hạ tầng pháp lý quan trọng đối với thị trường tài sản trí tuệ và nền kinh tế số.

Đại biểu tán thành đề xuất bỏ thủ tục đăng ký riêng hợp đồng chuyển nhượng, thay bằng việc ghi nhận thay đổi chủ sở hữu trên văn bằng bảo hộ. Tuy nhiên, theo đại biểu, giữa thời điểm hợp đồng có hiệu lực theo pháp luật dân sự và thời điểm quyền được chuyển giao khi cơ quan nhà nước ghi nhận có thể xuất hiện khoảng trống pháp lý, tạo rủi ro cho bên nhận chuyển nhượng.

Rủi ro này đặc biệt đáng lưu ý trong trường hợp bên chuyển nhượng mất khả năng thanh toán hoặc phá sản trong thời gian chờ cơ quan có thẩm quyền ghi nhận việc chuyển nhượng.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị chỉnh lý Điều 97 và Điều 138 theo hướng cập nhật kịp thời hồ sơ yêu cầu ghi nhận chuyển nhượng vào cơ sở dữ liệu để bên thứ ba có thể tra cứu; xác định nguyên tắc ưu tiên theo thứ tự nộp hồ sơ hợp lệ, hiệu lực đối với người thứ ba và thời hạn xử lý rõ ràng.

Đồng thời, thời điểm phát sinh quyền và nguyên tắc bảo vệ các chủ thể trong giai đoạn chuyển tiếp cần được quy định ngay trong luật, bảo đảm thống nhất với quy định chuyển tiếp về quyền đối với giống cây trồng tại Điều 3.

Đối với hoạt động giám định sở hữu trí tuệ, đại biểu tán thành việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh đối với dịch vụ này nhưng cho rằng cần thiết lập cơ chế thay thế đủ chặt chẽ để bảo đảm độ tin cậy của kết luận giám định.

Theo đó, luật cần xác lập nguyên tắc độc lập, phòng ngừa xung đột lợi ích; bảo đảm tính xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất và kiểm chứng của hồ sơ, dữ liệu điện tử. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm hậu kiểm của cơ quan quản lý nhà nước.

Đáng chú ý, đại biểu đề nghị quy định trách nhiệm bồi thường khi kết luận giám định sai theo nguyên tắc lỗi và pháp luật dân sự, tránh chỉ phát sinh trách nhiệm trong trường hợp có lỗi cố ý. Việc xác định giá trị quyền sở hữu trí tuệ và giá trị thiệt hại cũng cần được phân định rõ với pháp luật về giá, thẩm định giá.

Tiếp thu, nghiên cứu hoàn thiện các quy định

Tiếp thu, giải trình ý kiến của đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, dự án luật tập trung vào hai nội dung chính: Cắt giảm điều kiện kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục hành chính; chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ.

Đối với đề nghị mở rộng phạm vi sửa đổi liên quan đến AI, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu, Bộ trưởng cho biết Bộ sẽ tiếp tục nghiên cứu, rà soát và đánh giá tác động trước khi trình Chính phủ xem xét sửa đổi, bổ sung trong các luật sau này.

Việc chuyển giao chức năng quản lý nhà nước về giống cây trồng đã được hai bộ phối hợp thiết kế và sẽ tiếp tục được hoàn thiện trên cơ sở ý kiến của đại biểu Quốc hội.

Về tính đồng bộ của hệ thống pháp luật và mức độ tương thích với Công ước quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới (Công ước UPOV), Bộ trưởng cho biết sẽ làm rõ phạm vi quản lý của hai bộ đối với các quy định cấp đồng thời trong văn bản bảo hộ.

Kết quả khảo nghiệm kỹ thuật giống cây trồng có thể được sử dụng cho cả mục đích bảo hộ và lưu hành nhằm hạn chế trùng lặp, giảm chi phí. Tuy nhiên, kết quả khảo nghiệm không đồng nhất với điều kiện bảo hộ và điều kiện lưu hành. Các ý kiến liên quan đến mức độ tương thích với Công ước UPOV sẽ tiếp tục được nghiên cứu, tiếp thu.

Đối với chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng, Bộ trưởng khẳng định đây là giao dịch dân sự, chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Dân sự và Luật Sở hữu trí tuệ. Cơ quan soạn thảo sẽ chỉnh lý theo hướng thống nhất quy định đối với hai loại quyền; các nội dung chi tiết về thời hạn và tiếp cận thông tin sẽ được quy định tại văn bản hướng dẫn thi hành.

Liên quan đến chất lượng giám định sau khi bãi bỏ điều kiện kinh doanh, Bộ trưởng cho biết hoạt động này sẽ được quản lý bằng cơ chế hậu kiểm, thông qua nghĩa vụ cung cấp thông tin và cơ chế tự chịu trách nhiệm. Trình tự, thủ tục xử lý xung đột lợi ích và bồi thường thiệt hại sẽ được quy định chi tiết tại các nghị định.

Đối với điều khoản chuyển tiếp, cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, chỉnh lý theo hướng rõ ràng, minh bạch, không tạo khoảng trống pháp lý và không làm gián đoạn quyền của tổ chức, cá nhân. Các hồ sơ đã nộp và thủ tục đang được xử lý sẽ được tiếp nhận, giải quyết liên tục, không phát sinh thêm thủ tục cho người dân, doanh nghiệp.

Quốc hội thảo luận dự án Luật Hiến, ghép mô, tạng: Đề cao quyền tự nguyện, siết chặt chống mua bán