Tục xông đất đầu năm: Nét văn hóa mở lối may mắn của người Việt

Xông đất (còn gọi là đạp đất) là phong tục có từ lâu đời. Theo quan niệm của người xưa, sau thời khắc giao thừa, người đầu tiên đến chúc Tết nếu hợp tuổi với gia chủ thì cả năm gia đình sẽ gặp nhiều điều tốt lành, công việc hanh thông, cuộc sống thuận lợi. Ngược lại, nếu người đến xông đất bị cho là khắc tuổi, đang gặp nhiều trắc trở trong cuộc sống thì gia chủ lo ngại cả năm có thể gặp xui rủi. Chính vì vậy, trong những giờ phút đầu tiên của năm mới, nhiều gia đình người Việt đặc biệt coi trọng tục lệ này.

Theo tín ngưỡng dân gian, Tết Nguyên đán là dịp các thành viên trong gia đình sum họp, đồng thời là thời điểm các vị thần linh, ông bà tổ tiên trở về phù hộ cho con cháu. Người đầu tiên đến xông đất sau giao thừa, cùng với những lời chúc tốt đẹp, được cho là có vai trò quyết định đến sự may mắn của gia chủ trong suốt năm mới. Ở góc độ khác, việc xông đất còn được hiểu là mang đến nguồn năng lượng sinh học mới, không chỉ cho con người mà còn cho cả mảnh đất nơi cư trú. Khi nguồn năng lượng ấy xuất hiện đúng thời khắc giao thừa, sự tiếp nhận và cộng hưởng được cho là diễn ra trọn vẹn, hiệu quả hơn.

Phong tục xông đất đầu năm ở mỗi vùng miền có thể khác nhau về cách thức, hình thức nhưng về bản chất đều giống nhau. Thời điểm xông đất được tính từ khi đồng hồ điểm sang ngày mới. Tùy điều kiện từng gia đình, việc xông đất có thể diễn ra tự nhiên hoặc có sự chuẩn bị trước. Trong trường hợp được sắp đặt, người đi xông đất thường là vị khách đầu tiên đến nhà vào sáng mồng Một Tết, được lựa chọn dựa trên yếu tố tuổi tác phù hợp với gia chủ và con giáp của năm.

Gia chủ sẽ đón tiếp người xông đất bằng thái độ vui vẻ, nồng hậu và trân trọng những lời chúc tốt lành. Trước đây, người đi xông đất thường mang theo những món quà mang ý nghĩa may mắn như bánh kẹo, câu đối. Ngày nay, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, phong bao lì xì đỏ trở thành vật phẩm phổ biến, được dùng để mừng tuổi cho gia chủ và các thành viên trong gia đình.

Giá trị của phong bao lì xì không đặt nặng ở vật chất mà quan trọng là ý nghĩa tinh thần. Khi mừng tuổi, người xông đất thường kèm theo những lời chúc tốt đẹp: Chúc ông bà, cha mẹ cao tuổi “bách niên giai lão”, “tăng phúc tăng thọ”; chúc gia chủ làm ăn “buôn may bán đắt”, “làm ăn phát đạt”; chúc trẻ nhỏ “hay ăn chóng lớn”, “học hành đỗ đạt”… Sau đó, gia chủ cũng mừng tuổi lại cho người xông đất, mời thưởng trà, nâng ly rượu đầu Xuân và cùng trò chuyện về những điều tốt đẹp trong năm mới.

Người được gia chủ nhờ đến xông đất thường là người xởi lởi, vô tư, thật thà, ngoại hình ưa nhìn, gia đình yên ấm, không có tang chế và con cái đủ đầy. Khi đến xông nhà, họ chỉ nên nói những câu chuyện vui, mang ý nghĩa may mắn, tránh nhắc đến chuyện buồn hoặc những điều không thuận lợi của năm cũ. Trên thực tế, số gia đình chủ động nhờ người đến xông đất chiếm tỷ lệ không cao, phần lớn để phong tục này diễn ra một cách tự nhiên. Trong trường hợp xông đất tự nhiên, gia chủ thường không quá khắt khe, bất kỳ ai vô tình đến xông đất đầu năm cũng đều được đón tiếp nồng hậu. Tuy nhiên, nếu cả năm gia đình gặp nhiều khó khăn, làm ăn thất bát, không thuận lợi trong cuộc sống và công việc, vẫn có những trường hợp gia chủ vô tình quy nguyên nhân cho người xông đất đầu năm.

Xông đất là việc làm mang ý nghĩa tinh thần lớn, biểu trưng cho sự khởi đầu may mắn và thịnh vượng. Người được chọn xông đất cần chú ý đến trang phục, lời nói và thái độ để mang lại niềm vui, hy vọng và vận khí tốt cho gia chủ. Đồng thời, gia chủ cũng cần có sự chuẩn bị chu đáo để tạo không khí ấm áp, thân tình trong ngày đầu năm mới.

Ngoài việc nhờ người ngoài, còn có cách xông đất khác là người trong gia đình tự xông đất. Gia đình sẽ chọn một người khỏe mạnh, vui vẻ, ra khỏi nhà trước thời khắc giao thừa và trở về ngay sau giao thừa, mang theo cành lộc xuân đầu năm, tượng trưng cho việc mang sự tốt lành về cho gia đình mình.

Tục xông đất đầu năm là một mỹ tục của người Việt, mang ý nghĩa gắn kết tình cảm và hướng con người đến những điều tốt đẹp. Người đi xông đất vui vì đã làm được việc phúc, còn gia chủ cảm thấy an tâm, mãn nguyện với niềm tin rằng gia đạo sẽ may mắn, an khang, thịnh vượng suốt năm.

Theo chuyên gia phong thủy Nguyễn Song Hà, để tục lệ xông đất đầu năm mang lại nhiều may mắn, tài lộc, từ xa xưa đã có quan niệm gia chủ nên chuẩn bị đôi cây mía ngọt đặt trước cửa để người xông đất mang vào. Bên cạnh đó, gia chủ nên chuẩn bị ít nhất 5 phong bao mừng tuổi để người xông đất mừng tuổi cho các thành viên trong gia đình, đồng thời đặt phong bao ở két sắt và trên bàn thờ gia tiên. Riêng gia chủ cũng cần chuẩn bị phong bao mừng tuổi để cảm ơn người xông đất.

Từ ngàn xưa đã có quan niệm “một tốt vía bằng ba tốt tuổi”, vì vậy việc chọn người xông đất, xông nhà hay xông công ty đều cần cân nhắc kỹ. Người xông đất nên có ngoại hình chỉn chu, ăn mặc sạch sẽ, sáng sủa; không có tang chế, thai nghén; không đang gặp vận khí xấu như làm ăn thất bát, phá sản; không mang khí đào hoa. Gia chủ cũng thường ưu tiên nhờ những người có tên gọi mang ý nghĩa may mắn, gương mặt tươi tắn, nói lời hay ý đẹp, động viên mọi người một cách chân thành.

Những người được nhờ xông đất cần có tinh thần trách nhiệm, chuẩn bị tâm thế vui vẻ, tích cực và hoan hỉ trước khi bước vào nhà gia chủ, đồng thời thành tâm mong và tin những điều tốt lành sẽ đến với gia đình mình xông đất cũng như với chính bản thân.

Chuyên gia phong thủy Nguyễn Song Hà cho biết, thời điểm thích hợp nhất để đi xông đất là ngày mùng 1 Tết, lý tưởng nhất là giờ Tý. Tục xông đất, xông nhà từ lâu đã được người Việt đặc biệt coi trọng trong dịp đầu Xuân năm mới. Theo quan niệm xưa, thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới là lúc sinh khí hội tụ mạnh nhất, nếu ngày đầu năm diễn ra suôn sẻ, may mắn thì cả năm sẽ thuận lợi, tốt lành.

Giữa nhịp sống hiện đại nhiều đổi thay, tục xông đất đầu năm vẫn được gìn giữ như một sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại. Không chỉ mang màu sắc tín ngưỡng, phong tục này còn gửi gắm khát vọng hướng thiện, cầu bình an và khởi đầu hanh thông cho mỗi gia đình. Dù được thực hiện cầu kỳ hay giản dị, giá trị cốt lõi của xông đất vẫn nằm ở niềm tin, sự chân thành và những lời chúc tốt đẹp trao nhau trong thời khắc đầu Xuân. Chính điều đó đã làm nên sức sống bền bỉ của một mỹ tục giàu ý nghĩa trong đời sống văn hóa người Việt.

Hội thi "Vui gói bánh chưng - Tưng bừng đón Tết" Chào Xuân Bính Ngọ 2026