Chính quyền địa phương hai cấp bước chuyển căn bản trong tư duy quản trị quốc gia

Không chỉ là sự thay đổi về mặt tổ chức, cải cách này phản ánh tư duy đổi mới quản trị quốc gia, chuyển từ quản lý theo chiều rộng sang quản trị hiệu quả, từ “nhiều tầng nấc” sang tinh gọn, trực tiếp, gần dân, đặt nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.

Quy mô, tốc độ và mức độ cải cách chưa từng có tiền lệ

Cuộc cải cách được khởi động mạnh mẽ từ cuối năm 2024 và triển khai liên tục, quyết liệt trong suốt năm 2025. Chỉ trong chưa đầy 4 tháng, đến ngày 1/3/2025, việc sắp xếp tổ chức bộ máy ở Trung ương đã hoàn tất, tạo tiền đề để triển khai đồng bộ xuống địa phương.

Sau sắp xếp, bộ máy Trung ương còn 14 bộ, 3 cơ quan ngang bộ và 5 cơ quan thuộc Chính phủ, giảm mạnh so với trước đây. Đáng chú ý, 13/13 tổng cục bị xóa bỏ, hàng nghìn cục, vụ, chi cục được tinh giản, mức giảm có nơi lên tới trên 90%. Số lượng đơn vị sự nghiệp công lập trong cơ cấu tổ chức bộ, ngành giảm hơn 36%.

Những con số này không chỉ phản ánh quy mô tinh giản chưa từng có, mà quan trọng hơn là sự tái định vị vai trò của bộ máy Trung ương, tập trung vào xây dựng thể chế, hoạch định chính sách, chiến lược và kiểm tra, giám sát đúng với tinh thần Chính phủ kiến tạo phát triển.

Song song với đó, cuộc sắp xếp đơn vị hành chính cũng diễn ra với quy mô lịch sử: Cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh, 3.321 đơn vị hành chính cấp xã, chấm dứt hoạt động của gần 700 đơn vị hành chính cấp huyện. Đây là bước đi có tính chiến lược, không chỉ nhằm tinh giản bộ máy mà còn tái cấu trúc không gian phát triển, mở rộng địa bàn, tăng liên kết vùng và nâng cao năng lực cạnh tranh của địa phương.

Vận hành chính quyền địa phương hai cấp: Thay đổi căn bản phương thức quản trị

Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ năm 2025 không chỉ là một cải cách tổ chức hành chính, mà là một bước chuyển căn bản trong tư duy quản trị quốc gia, gắn trực tiếp với yêu cầu đổi mới mô hình phát triển, nâng cao năng lực thực thi và giải phóng nguồn lực xã hội. Tư tưởng này được Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh rõ trong phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc Chính phủ và chính quyền địa phương đầu năm 2026: Thách thức cốt lõi của giai đoạn tới không nằm ở thiếu nguồn lực, mà ở chất lượng thể chế, năng lực thực thi và sức sống của mô hình quản trị.

Nhìn lại giai đoạn 2021 - 2025, Tổng Bí thư khẳng định: Trong bối cảnh thế giới biến động, nhiều rủi ro chồng chéo, Việt Nam không chỉ giữ được ổn định mà còn đạt những thành tựu khá toàn diện. Một trong những dấu ấn nổi bật là cải cách tổ chức bộ máy gắn với phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, đặc biệt là triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Việc bỏ cấp trung gian không nhằm “giảm cho gọn”, mà nhằm tái cấu trúc quyền lực nhà nước theo hướng rõ trách nhiệm – gần dân – hiệu quả hơn. Thực tiễn cho thấy, mô hình ba cấp với nhiều tầng nấc trung gian đã bộc lộ hạn chế: Chồng chéo thẩm quyền, đùn đẩy trách nhiệm, kéo dài thủ tục, làm tăng chi phí tuân thủ và bào mòn động lực phát triển. Vì vậy, chuyển sang mô hình hai cấp là lựa chọn chiến lược, phù hợp với yêu cầu quản trị hiện đại.

Theo Tổng Bí thư Tô Lâm, cải cách bộ máy chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với thay đổi phương thức điều hành. Việc phân cấp, phân quyền mạnh mẽ thời gian qua đã tạo chuyển dịch quan trọng từ “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”, giúp địa phương chủ động hơn trong quyết định và tổ chức thực hiện.

Tuy nhiên, Tổng Bí thư cũng thẳng thắn chỉ rõ: Ở một số nơi, việc triển khai chính quyền địa phương hai cấp còn lúng túng, thiếu đồng bộ; phân quyền chưa đi liền với phân bổ nguồn lực và nâng cao năng lực cán bộ, đặc biệt ở cấp xã. Đây không phải là lý do để chùn bước, mà là bài toán cần tiếp tục hoàn thiện, bởi nếu không trao quyền thực chất cho cơ sở thì bộ máy dù tinh gọn vẫn khó vận hành hiệu quả.

Thông điệp xuyên suốt được Tổng Bí thư nhấn mạnh: Mỗi việc phải có một đầu mối chịu trách nhiệm, chấm dứt né tránh, đùn đẩy; phân quyền phải gắn với trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực và kỷ cương hành chính.

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp mở ra không gian cải cách rất lớn. Khi chính quyền cơ sở được trao quyền đầy đủ, gần dân hơn, việc giải quyết thủ tục hành chính, tổ chức dịch vụ công và phản ứng chính sách có thể nhanh hơn, sát thực tiễn hơn. Đây cũng là điều kiện để thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng chính quyền số, như Tổng Bí thư khẳng định: Cải cách hành chính phải lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, giảm chi phí tuân thủ, bảo vệ quyền tài sản và quyền tự do kinh doanh.

Ở tầm vĩ mô, mô hình hai cấp gắn với tinh gọn bộ máy giúp giảm lãng phí nguồn lực, khắc phục tình trạng dự án treo, vốn nằm chờ, đất đai bị đóng băng – những vấn đề mà Tổng Bí thư đã chỉ ra như những “nút thắt cơ cấu” của nền kinh tế. Khi bộ máy vận hành thông suốt, thể chế rõ ràng, niềm tin thị trường được củng cố, nguồn lực xã hội mới có thể được giải phóng cho tăng trưởng dài hạn.

Thách thức từ năng lực thực thi và chất lượng đội ngũ

Dù mang lại nhiều cơ hội, Tổng Bí thư cũng cảnh báo rõ những thách thức lớn trong giai đoạn tới. Đó là năng lực thực thi không đồng đều, áp lực công việc dồn xuống cơ sở trong khi đội ngũ cán bộ, nhất là cấp xã, còn thiếu và chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu mới. Nếu không kịp thời nâng cao chất lượng cán bộ, cải cách có nguy cơ tạo ra “độ trễ” trong điều hành, ảnh hưởng trực tiếp đến người dân và doanh nghiệp.

Vì vậy, Tổng Bí thư đề nghị lấy năm 2026 là năm nâng cao chất lượng cán bộ cơ sở, coi đây là khâu then chốt để mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành thực chất. Cải cách bộ máy phải song hành với cải cách con người; tinh gọn tổ chức phải đi cùng tinh lọc, trọng dụng và thay thế cán bộ dựa trên năng lực và hiệu quả công việc.

Phát biểu chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm cho thấy một thông điệp nhất quán: Cải cách bộ máy và chính quyền địa phương hai cấp không phải đích đến, mà là nền tảng để chuyển sang giai đoạn tăng tốc phát triển. Giai đoạn mới đòi hỏi chuyển từ xử lý tình huống sang cải cách căn cơ, từ điều hành ngắn hạn sang kiến tạo động lực dài hạn.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững và cạnh tranh hơn, mô hình chính quyền địa phương hai cấp nếu được hoàn thiện đồng bộ về thể chế, con người và phương thức quản trị sẽ trở thành đòn bẩy quan trọng để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước giàu mạnh, phồn vinh, hạnh phúc như Tổng Bí thư đã nhấn mạnh.

Bước sang năm 2026 - năm diễn ra Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV và cuộc bầu cử Quốc hội khóa XVI, HĐND các cấp nhiệm kỳ mới - một bộ máy tinh gọn, thông suốt, vận hành hiệu quả sẽ là điều kiện then chốt để hiện thực hóa khát vọng phát triển nhanh và bền vững.

Nhìn tổng thể, cải cách tổ chức bộ máy và vận hành chính quyền địa phương hai cấp thực sự là một cuộc cách mạng trong toàn hệ thống chính trị. Dù còn nhiều việc phải làm, nhưng những kết quả đạt được trong năm 2025 cho thấy hướng đi là đúng đắn, cần tiếp tục được kiên trì, đồng bộ và không ngừng hoàn thiện vì một nền hành chính hiện đại, hiệu lực, hiệu quả, thực sự phục vụ Nhân dân.

Kết luận 183 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về triển khai chính quyền 2 cấp