Đề xuất tổ chức lại hệ thống vườn quốc gia và khu bảo tồn theo hướng thống nhất

Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên tại Việt Nam vừa gửi kiến nghị tới Thủ tướng Chính phủ liên quan đến việc sắp xếp, quản lý hệ thống vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, khu bảo tồn biển và các vùng đất ngập nước quan trọng trong quá trình tinh gọn đơn vị sự nghiệp công lập.

Đáng chú ý, các tổ chức này đề xuất Chính phủ giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp cùng các cơ quan liên quan xây dựng “Đề án tổng thể về tổ chức lại việc quản lý hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia.” Theo kiến nghị, việc sắp xếp cần được triển khai đồng bộ, có tính khả thi và tránh thực hiện theo hướng thí điểm riêng lẻ đối với từng đơn vị.

Các tổ chức tham gia kiến nghị gồm Trung tâm Con người và Thiên nhiên, Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên, Trung tâm Bảo tồn Động vật Hoang dã tại Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu Quản trị Tài nguyên Vùng cao, Trung tâm Hành động vì Động vật hoang dã, Trung tâm Công nghệ và Bảo tồn Thiên nhiên cùng Trung tâm Môi trường và Phát triển Nguồn lực Cộng đồng.

Trong nội dung gửi Chính phủ, các tổ chức cho biết ủng hộ chủ trương tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Tuy nhiên, đối với hệ thống khu bảo tồn, việc tinh gọn cần được thực hiện dựa trên cơ sở khoa học bảo tồn, giá trị sinh thái và chức năng lâu dài của từng khu vực, thay vì chỉ coi đây là bài toán giảm đầu mối hành chính.

Theo các tổ chức bảo tồn, hệ thống vườn quốc gia và khu bảo tồn có tính đặc thù rất cao, khác biệt với nhiều loại hình đơn vị sự nghiệp công lập khác. Đây được xem là nền tảng của an ninh sinh thái quốc gia, góp phần bảo vệ rừng tự nhiên, nguồn nước và các hệ sinh thái quan trọng như đất ngập nước, rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn cũng như sinh cảnh của nhiều loài đặc hữu.

Ngoài vai trò bảo tồn đa dạng sinh học, các hệ sinh thái này còn cung cấp các dịch vụ sinh thái thiết yếu phục vụ đời sống người dân và hoạt động sản xuất, kinh tế.

Theo Quyết định số 1106/QĐ-BNNMT công bố hiện trạng rừng toàn quốc năm 2025, Việt Nam hiện có gần 15 triệu ha rừng, trong đó diện tích rừng đặc dụng hơn 2,25 triệu ha, tỷ lệ che phủ rừng đạt 42,03%.

Ở khu vực biển, các tổ chức bảo tồn cho rằng yêu cầu đổi mới quản trị cũng ngày càng cấp thiết. Theo Quyết định số 1539/QĐ-TTg, đến năm 2030 Việt Nam đặt mục tiêu mở rộng, thành lập mới và quản lý hiệu quả 27 khu bảo tồn biển, bảo đảm diện tích khu bảo tồn biển và ven biển đạt 6% diện tích tự nhiên vùng biển.

Các tổ chức cho rằng hệ thống khu bảo tồn cần được nhìn nhận toàn diện hơn, không chỉ bao gồm rừng đặc dụng mà còn bao trùm các hệ sinh thái biển, ven biển, đất ngập nước, khu Ramsar, khu bảo tồn loài và sinh cảnh có giá trị quốc gia.

Ông Trịnh Lê Nguyên - Giám đốc Trung tâm Con người và Thiên nhiên, đại diện các tổ chức bảo tồn chia sẻ: “Chúng tôi lo rằng nếu việc sắp xếp được thực hiện theo hướng sáp nhập cơ học theo địa giới hành chính hoặc theo chỉ tiêu giảm đầu mối, mục tiêu bảo tồn có thể bị suy yếu nghiêm trọng.”

Các tổ chức bảo tồn cũng dẫn lại nhiều định hướng lớn của Đảng nhấn mạnh yêu cầu phát triển nhanh gắn với phát triển bền vững, thúc đẩy kinh tế xanh, bảo vệ môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học.

Bên cạnh đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cũng đặt ra yêu cầu xây dựng văn hóa gắn với bảo vệ môi trường sinh thái.

Theo các tổ chức bảo tồn, trong quá trình xây dựng một Việt Nam phát triển bền vững và văn minh, hệ thống vườn quốc gia và khu bảo tồn cần được xem là nền tảng sinh thái và văn hóa của quốc gia, thay vì chỉ là không gian phục vụ mục tiêu tăng trưởng kinh tế ngắn hạn.

Các tổ chức cho rằng dư địa phát triển của ngành lâm nghiệp hiện nằm chủ yếu ở hơn 8 triệu ha rừng sản xuất, trong khi diện tích rừng đặc dụng cùng các khu bảo tồn biển và đất ngập nước cần được quản trị với mục tiêu ưu tiên là bảo tồn và duy trì chức năng sinh thái cho các thế hệ tương lai.

Từ đó, các tổ chức kiến nghị Chính phủ giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì xây dựng đề án tổng thể về tổ chức lại hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia.

Theo đề xuất, đề án cần xác lập nguyên tắc quản lý khu bảo tồn dựa trên giá trị sinh thái thay vì chỉ theo địa giới hành chính. Những khu vực có liên kết sinh thái trực tiếp, kể cả thuộc nhiều tỉnh khác nhau, cần được xem xét quản lý như một đơn vị bảo tồn thống nhất.

Các tổ chức cũng đề xuất hình thành đầu mối chuyên trách cấp quốc gia có đủ thẩm quyền quản lý trực tiếp hệ thống khu bảo tồn có giá trị quốc gia; đồng thời nghiên cứu sắp xếp lại chức năng của các cơ quan liên quan đến bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học, kiểm lâm, lâm nghiệp, thủy sản, biển và đất ngập nước theo hướng quản lý thống nhất.

Bên cạnh đó, kiến nghị nhấn mạnh việc duy trì và tăng cường vai trò của các ban quản lý tại chỗ, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa trung ương và địa phương.

Theo đề xuất, chính quyền địa phương vẫn tiếp tục tham gia quản lý vùng đệm, sinh kế cộng đồng, dịch vụ công, an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, du lịch và phối hợp xử lý vi phạm. Tuy nhiên, các quyết định liên quan trực tiếp đến mục tiêu bảo tồn, chuyển đổi sử dụng đất, đầu tư hạ tầng hay khai thác dịch vụ cần được đặt dưới sự giám sát và phê duyệt của cơ quan trung ương.

Ngoài ra, các tổ chức bảo tồn kiến nghị rà soát lại hoạt động của các công ty lâm nghiệp nhà nước. Những diện tích rừng tự nhiên có giá trị đa dạng sinh học cao hoặc có khả năng mở rộng khu bảo tồn cần được xem xét chuyển sang hệ thống khu bảo tồn do trung ương quản lý.

Ngược lại, các khu vực chủ yếu mang chức năng phòng hộ nhưng không đáp ứng tiêu chí khu bảo tồn có thể chuyển sang hệ thống rừng phòng hộ do địa phương quản lý.

Các tổ chức cũng cho rằng đề án cần xây dựng cơ chế tài chính quốc gia cho hệ thống khu bảo tồn, bởi đây là tài sản sinh thái quan trọng của quốc gia và cần được Nhà nước đầu tư tương xứng.

Bên cạnh đó, việc tổ chức lại hệ thống khu bảo tồn sẽ liên quan đến nhiều quy định pháp luật hiện hành về lâm nghiệp, đa dạng sinh học, thủy sản, đất đai, tài sản công, ngân sách nhà nước và phân cấp quản lý.

Do vậy, các tổ chức kiến nghị cần rà soát đầy đủ các vướng mắc pháp lý, đề xuất sửa đổi các văn bản liên quan hoặc xem xét ban hành nghị quyết chuyên đề nhằm bảo đảm quá trình triển khai được đồng bộ, đúng thẩm quyền.

Theo các tổ chức bảo tồn, kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã xây dựng hệ thống quản lý khu bảo tồn theo hướng tập trung và thống nhất. Trung Quốc đã ban hành Luật Vườn quốc gia năm 2025, có hiệu lực từ đầu năm 2026, theo hướng trung ương giữ vai trò quản lý và giám sát hệ thống.

Trong khi đó, Thái Lan cũng tổ chức quản lý hệ thống vườn quốc gia và khu bảo tồn động vật hoang dã thông qua cơ chế quản lý chuyên trách ở cấp trung ương kết hợp với các ban quản lý địa phương.

Ông Trịnh Lê Nguyên - Giám đốc Trung tâm Con người và Thiên nhiên nhấn mạnh: “Khu bảo tồn cần một trục quản trị quốc gia đủ mạnh, đồng thời duy trì các ban quản lý tại chỗ đủ năng lực và vai trò phối hợp chặt chẽ của chính quyền địa phương để bảo vệ hiệu quả hơn nguồn tài nguyên thiên nhiên vô cùng quan trọng và cũng là di sản vô giá của đất nước.”

Lạng Sơn: Cứu hộ và tái thả thành công culi lớn quý hiếm về tự nhiên