Khoa học công nghệ thúc đẩy nông nghiệp tăng trưởng xanh, giảm phát thải

Sáng 02/11, tại thành phố Cần Thơ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Bộ Công an tổ chức Hội nghị “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành nông nghiệp - khu vực phía nam”.

Hội nghị có sự tham dự của Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng; Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng; Thứ trưởng Bộ Công an Nguyễn Văn Long; Chủ tịch HĐND thành phố Cần Thơ Đồng Văn Thanh cùng đại diện các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, hợp tác xã, hiệp hội ngành hàng và tổ chức quốc tế.

Khoa học công nghệ mở đường cho nông nghiệp tăng trưởng bền vững

Phát biểu khai mạc hội nghị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, tăng trưởng khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản trong 9 tháng năm 2026 đạt 4,02%; kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản trong 10 tháng đạt trên 63 tỷ USD.

Nhiều tiến bộ về giống, công nghệ sinh học, cơ giới hóa, bảo quản, chế biến và truy xuất nguồn gốc đã được ứng dụng, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất.

Khu vực phía nam giữ vai trò quan trọng trong sản xuất, chế biến và xuất khẩu nông sản, tập trung nhiều vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, các ngành hàng xuất khẩu chủ lực cùng hệ thống viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp có năng lực khoa học, công nghệ. Đây là những lợi thế để khu vực đi đầu trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển nông nghiệp hiện đại, có giá trị gia tăng cao.

Báo cáo kết quả ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giai đoạn 2021-2026, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp cho biết, các giống lúa do Việt Nam chọn tạo chiếm 5/10 giống có diện tích gieo trồng lớn nhất cả nước và 8/10 giống có diện tích lớn nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Các giống lúa mới giúp năng suất tăng khoảng 10%, sản lượng tăng thêm ước tính 2,4 triệu tấn mỗi năm, tạo giá trị kinh tế gia tăng khoảng 12.000 tỷ đồng/năm.

Tuy nhiên, việc triển khai các nhiệm vụ khoa học, công nghệ vẫn chưa gắn chặt với nhu cầu tăng trưởng của ngành và yêu cầu thị trường. Nguồn lực đầu tư còn phân tán, cơ chế huy động vốn xã hội hóa và hợp tác công - tư chưa phát huy đầy đủ hiệu quả. Chuyển đổi số và quản trị cơ sở dữ liệu ngành chưa đồng bộ, chưa đáp ứng tốt yêu cầu điều hành sản xuất theo thời gian thực.

Thực tế này đặt ra yêu cầu chuyển từ nghiên cứu theo từng đề tài riêng lẻ sang giải quyết những bài toán cụ thể của ngành hàng, chuỗi giá trị và địa phương; tập trung vào các vấn đề công nghệ gắn với lợi thế sinh thái từng vùng, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu, làm chủ công nghệ chiến lược.

Tại Cần Thơ, việc ứng dụng các công cụ quản lý canh tác, cảm biến IoT, kỹ thuật tưới ngập khô xen kẽ, nhật ký canh tác điện tử và bản đồ số phục vụ giám sát phát thải đang được đẩy mạnh.

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ Trần Chí Hùng, các mô hình bước đầu giúp giảm trên 30% lượng phân đạm, giảm lượng giống gieo sạ xuống khoảng 60 kg/ha, giảm từ 2-3 lần phun thuốc bảo vệ thực vật, tăng năng suất từ 0,3-0,7 tấn/ha và tăng lợi nhuận tối thiểu 20% so với phương thức canh tác truyền thống.

Dù vậy, sản xuất nông nghiệp tại địa phương vẫn đối mặt với chi phí đầu vào cao, quy mô nhỏ lẻ, cơ giới hóa chưa đồng bộ; khả năng tiếp cận công nghệ của một bộ phận nông dân, hợp tác xã còn hạn chế. Vì vậy, việc tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp trong sản xuất, chế biến, tiêu thụ được xác định là giải pháp quan trọng để chuyển kết quả ứng dụng công nghệ thành giá trị gia tăng thực tế.

Trong lĩnh vực sản xuất lúa gạo, Chủ tịch Tập đoàn Lộc Trời Huỳnh Văn Thòn cho biết, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo chuỗi giá trị bền vững có thể giúp giảm 10-15% chi phí đầu vào cho nông dân, đồng thời nâng cao giá trị sản phẩm nhờ truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn của các thị trường cao cấp như EU, Mỹ.

Để thúc đẩy tiêu thụ, doanh nghiệp đề xuất tạo “luồng xanh” hoặc khu vực riêng trong hệ thống siêu thị, sàn thương mại điện tử dành cho sản phẩm gạo chất lượng cao, có hồ sơ số và khả năng truy xuất nguồn gốc minh bạch. Nếu tháo gỡ được điểm nghẽn về thị trường phân phối, Tập đoàn Lộc Trời sẵn sàng đăng ký triển khai 100.000 ha trong Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, bắt đầu từ vụ đông xuân 2026-2027.

Lấy hiệu quả sản xuất và kiểm soát phát thải làm thước đo

Kết luận hội nghị, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đánh giá, khu vực phía nam có nhiều lợi thế về điều kiện tự nhiên, khí hậu, đất đai, mặt nước, hệ sinh thái và nguồn lực sản xuất; giữ vai trò chiến lược đối với các ngành hàng nông sản chủ lực của cả nước. Hệ thống doanh nghiệp chế biến, thương mại và logistics tương đối phát triển cũng tạo điều kiện thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ trong nông nghiệp.

Tuy nhiên, tăng trưởng theo chiều rộng đã gần tới hạn, quỹ đất khó mở rộng, trong khi năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng giữa các vùng còn chênh lệch. Quy mô sản xuất nhỏ, phân tán; liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp, cơ sở chế biến và logistics chưa bền vững, làm tăng chi phí và gây khó khăn cho việc chuẩn hóa dữ liệu.

Bên cạnh đó, năng lực tự chủ về giống, vật tư, công nghệ và thiết bị còn hạn chế. Hạ tầng sau thu hoạch, kho lạnh, logistics và chế biến sâu chưa tương xứng với tiềm năng; tỷ lệ phụ phẩm được khai thác thành sản phẩm có giá trị cao còn thấp.

Trước thực tế này, Phó Thủ tướng yêu cầu tiếp tục nhận diện, tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, cơ chế tài chính, chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu; tập trung vào những vấn đề cốt lõi về giống, thức ăn chăn nuôi, bảo vệ thực vật và các lĩnh vực trực tiếp phục vụ sản xuất.

“Tiêu chí lớn nhất là năng suất và chất lượng nông sản được nâng cao, chi phí sản xuất giảm, giá trị gia tăng cao hơn, phát thải được kiểm soát và thu nhập của người dân ngày càng tăng”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Theo đó, nghiên cứu và ứng dụng khoa học, công nghệ phải xuất phát từ yêu cầu tăng trưởng và thực tiễn sản xuất, kinh doanh; lấy doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất làm trung tâm ứng dụng, nhà khoa học và cơ sở nghiên cứu làm lực lượng tạo ra tri thức, công nghệ. Mỗi nhiệm vụ cần có địa chỉ ứng dụng cụ thể, khả năng nhân rộng và đóng góp thực chất vào phát triển ngành nông nghiệp.

Phó Thủ tướng giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công an cùng các bộ, ngành, địa phương rà soát hiện trạng nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực nông nghiệp, môi trường; xác định các bài toán lớn, cấp thiết, tác động trực tiếp đến tăng trưởng và năng lực cạnh tranh.

Các nhóm nhiệm vụ ưu tiên gồm giống cây trồng, vật nuôi; phân bón, thức ăn chăn nuôi, thuốc bảo vệ thực vật gắn với phòng, chống dịch bệnh; công nghệ và máy móc phục vụ sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp; hoàn thiện, chuẩn hóa hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản.

Đối với các ngành hàng chủ lực phía nam, cần lựa chọn những chuỗi sản phẩm có tiềm năng cạnh tranh quốc tế để triển khai mô hình điểm. Các mô hình phải xác định rõ công nghệ cần làm chủ, tỷ lệ nguyên liệu trong nước, mức độ chế biến sâu, tiêu chuẩn chất lượng, yêu cầu truy xuất nguồn gốc, thị trường tiêu thụ và hiệu quả kinh tế dự kiến. Những mô hình hiệu quả sẽ được nhân rộng, tránh đầu tư dàn trải và nghiên cứu không gắn với nhu cầu thị trường.

Cùng với đó, Phó Thủ tướng yêu cầu đổi mới thực chất cơ chế liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất theo chuỗi giá trị; ưu tiên phát triển canh tác thông minh, chế biến sâu cây trồng chủ lực, chăn nuôi an toàn sinh học gắn với kinh tế tuần hoàn, nuôi trồng thủy sản công nghệ cao và nuôi biển bền vững, phát triển rừng gỗ lớn, dược liệu, chế biến lâm sản. Việc hoàn thiện dữ liệu về tài nguyên, thủy lợi, khí hậu và cảnh báo rủi ro thiên tai cũng được xác định là nhiệm vụ quan trọng phục vụ sản xuất.

Hệ thống dữ liệu ngành cần được xây dựng, chuẩn hóa, kết nối và chia sẻ, ưu tiên dữ liệu về đất đai, vùng trồng, cơ sở sản xuất, giống, vật tư nông nghiệp, chăn nuôi, thú y, thủy sản, lâm nghiệp, tài nguyên nước, khí hậu và môi trường. Công tác truy xuất nguồn gốc phải chuyển từ cách làm phân tán sang hệ thống có khả năng kết nối, chia sẻ và kiểm chứng dữ liệu trên toàn chuỗi cung ứng. Phó Thủ tướng cũng yêu cầu khẩn trương đề xuất xây dựng, đưa vào hoạt động Sàn giao dịch nông sản quốc gia.

Đáng chú ý, trước ngày 20/11/2026, mỗi địa phương khu vực phía nam phải lựa chọn từ 3-5 bài toán ưu tiên, thể hiện rõ mô hình liên kết từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ và xây dựng thương hiệu. Các viện nghiên cứu, trường đại học phải đăng ký, đề xuất giải pháp công nghệ giải quyết những vấn đề thực tiễn với Bộ Nông nghiệp và Môi trường trước ngày 15/12/2026.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, hội nghị là bước khởi đầu cho quá trình hành động quyết liệt, thực chất hơn trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của ngành nông nghiệp. Các bộ, ngành, địa phương và đơn vị liên quan cần khẩn trương cụ thể hóa kết luận hội nghị thành kế hoạch triển khai với mục tiêu rõ ràng, nhiệm vụ cụ thể, tiến độ phù hợp, nguồn lực xác định và sản phẩm đầu ra có thể đánh giá được.

Chuyển dịch năng lượng sạch: Chìa khóa giảm phát thải, ứng phó biến đổi khí hậu