Kiểm kê khí nhà kính tại các tòa nhà lớn: Thế giới đang làm gì?

Từ khách sạn, trung tâm thương mại đến các cao ốc văn phòng, những công trình quy mô lớn đang ngày càng trở thành đối tượng trọng tâm trong các chính sách quản lý phát thải khí nhà kính tại nhiều quốc gia. Dù cách tiếp cận có sự khác biệt, mục tiêu chung vẫn là buộc các công trình tiêu thụ nhiều năng lượng phải đo lường, công khai lượng phát thải và từng bước thực hiện các cam kết cắt giảm carbon.

Vượt ngưỡng phát thải có thể bị xử phạt

Tại Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa trình Bộ Tư pháp thẩm định dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về danh mục các lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê trong năm 2026.

So với danh mục năm 2024, dự thảo mới bổ sung thêm 539 cơ sở, nâng tổng số đơn vị thuộc diện kiểm kê lên hơn 3.200 cơ sở trong các lĩnh vực xây dựng, công thương, nông nghiệp và môi trường.

Riêng ngành xây dựng có thêm 161 cơ sở được đưa vào diện kiểm kê, bao gồm các nhà máy sản xuất vật liệu xây dựng và nhiều công trình thương mại quy mô lớn. Danh sách bổ sung có sự xuất hiện của hàng loạt khách sạn, tòa nhà văn phòng như Keangnam, Lotte Liễu Giai, JW Marriott Hanoi, Fortuna, Pan Pacific, InterContinental cùng các trung tâm thương mại lớn như GO!, The Garden, Vincom... Trong khi đó, khu đô thị Times City được đưa ra khỏi danh mục bắt buộc kiểm kê khí nhà kính.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc quản lý phát thải từ nhóm công trình dịch vụ đang ngày càng được siết chặt.

Tại New York (Mỹ), chính quyền thành phố áp dụng cơ chế kiểm soát phát thải trực tiếp đối với các tòa nhà. Theo Luật Địa phương số 97, phần lớn công trình có diện tích trên 2.300m² phải đáp ứng các giới hạn phát thải khí nhà kính kể từ năm 2024. Các ngưỡng này sẽ tiếp tục được siết chặt hơn từ năm 2030.

Không chỉ yêu cầu chủ sở hữu báo cáo lượng điện, khí đốt hay nhiên liệu tiêu thụ, thành phố còn buộc các đơn vị phải tính toán tổng lượng phát thải của công trình và đối chiếu với mức trần được quy định theo diện tích cũng như công năng sử dụng.

Đợt báo cáo đầu tiên phản ánh kết quả tuân thủ của năm 2024 có thời hạn nộp vào cuối năm 2025. Hiện chính quyền New York đang rà soát hồ sơ của khoảng 28.000 công trình tư nhân. Số liệu công bố vào tháng 4/2026 cho thấy tỷ lệ nộp báo cáo của nhóm khách sạn đạt 95%, trong khi nhóm cửa hàng bán lẻ đạt 91%.

Những công trình vượt ngưỡng phát thải có thể bị xử phạt hoặc phải áp dụng các cơ chế tuân thủ thay thế theo quy định. Mục tiêu cuối cùng là buộc chủ đầu tư xác định chính xác những khu vực tiêu tốn nhiều năng lượng để thực hiện cải tạo, nâng cấp hệ thống điều hòa, thay thế thiết bị sử dụng nhiên liệu hóa thạch, cải thiện lớp vỏ công trình và tối ưu vận hành.

Tại Anh, việc quản lý phát thải được thực hiện theo quy mô doanh nghiệp thông qua Cơ chế Báo cáo Năng lượng và Carbon Tinh gọn (SECR), thay vì áp dụng cho từng công trình riêng lẻ.

Quy định này áp dụng đối với các công ty niêm yết, doanh nghiệp lớn không niêm yết và các công ty hợp danh trách nhiệm hữu hạn quy mô lớn. Một doanh nghiệp được xếp vào nhóm lớn nếu đáp ứng ít nhất hai trong ba tiêu chí gồm doanh thu trên 36 triệu bảng Anh, tổng tài sản trên 18 triệu bảng Anh hoặc có trên 250 lao động.

Các đơn vị thuộc diện điều chỉnh phải công khai mức tiêu thụ năng lượng, lượng phát thải khí nhà kính liên quan, chỉ số cường độ phát thải, các biện pháp tiết kiệm năng lượng đã triển khai và phương pháp tính toán. Điều này đồng nghĩa các tập đoàn bán lẻ, chuỗi khách sạn hoặc doanh nghiệp vận hành nhiều trung tâm thương mại phải công bố “dấu chân carbon” trong báo cáo thường niên, dù từng công trình riêng lẻ không bị áp trần phát thải như mô hình của New York.

Kiểm kê gắn liền với nghĩa vụ cắt giảm phát thải

Tại Nhật Bản, chính quyền Tokyo áp dụng mô hình quản lý chặt chẽ hơn khi yêu cầu các cơ sở phải kiểm kê, xác minh, công khai kế hoạch giảm phát thải và thực hiện các nghĩa vụ cắt giảm hoặc bù đắp lượng phát thải vượt mức thông qua cơ chế thị trường.

Hiện chương trình mua bán hạn ngạch phát thải của Tokyo đang bước vào giai đoạn tuân thủ thứ tư, kéo dài từ năm tài chính 2025 đến 2029. Chương trình áp dụng đối với các cơ sở có mức tiêu thụ năng lượng tương đương từ 6,7GWh điện mỗi năm trở lên.

Ngưỡng này chủ yếu nhắm tới các cao ốc văn phòng, khách sạn, trung tâm thương mại và những cơ sở sử dụng nhiều năng lượng, thay vì áp dụng đại trà cho các công trình quy mô nhỏ.

Nếu mức tiêu thụ vượt ngưỡng trong ba năm liên tiếp, cơ sở đó sẽ phải thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải bắt buộc. Các đơn vị có thể đầu tư nâng cấp công trình, sử dụng năng lượng tái tạo hoặc mua tín chỉ phát thải từ những đơn vị có lượng giảm phát thải dư thừa.

Điểm đặc biệt trong mô hình của Tokyo là trách nhiệm không chỉ thuộc về chủ sở hữu tòa nhà mà còn được chia sẻ với các đơn vị thuê và vận hành. Cách tiếp cận này phản ánh đúng thực tế vận hành tại các khách sạn, trung tâm thương mại hay tổ hợp đa chức năng, nơi nhiều bên cùng tác động đến mức tiêu thụ năng lượng.

Trong khi đó, Singapore lựa chọn hướng đi khác khi tập trung xây dựng cơ sở dữ liệu năng lượng trước khi áp dụng các yêu cầu cắt giảm phát thải.

Từ năm 2013, các chủ sở hữu công trình phải định kỳ cung cấp thông tin về tòa nhà và mức tiêu thụ năng lượng cho Cơ quan Xây dựng Singapore. Quy định áp dụng đối với các công trình thương mại có diện tích sàn từ 5.000m² trở lên, bao gồm văn phòng, khách sạn, trung tâm bán lẻ và các tổ hợp đa chức năng.

Singapore sử dụng chỉ số cường độ tiêu thụ năng lượng, được tính bằng tổng điện năng sử dụng trong năm chia cho diện tích sàn, để đánh giá và so sánh hiệu quả vận hành giữa các công trình cùng loại.

Mặc dù chưa phải là cơ chế kiểm kê khí nhà kính toàn diện như Tokyo, mô hình này đã tạo ra nguồn dữ liệu quan trọng giúp xác định lượng phát thải gián tiếp từ điện năng và phát hiện những công trình vận hành kém hiệu quả.

Thực tế từ Singapore cho thấy, trước khi yêu cầu doanh nghiệp giảm phát thải carbon, cơ quan quản lý cần xây dựng được hệ thống dữ liệu đủ chính xác để trả lời các câu hỏi cốt lõi như: công trình nào đang tiêu thụ điện bất thường, hệ thống điều hòa có phải là nguồn sử dụng năng lượng lớn nhất hay không, hay mức tiêu thụ hiện tại có tương xứng với quy mô và công năng của tòa nhà hay không.

Đề xuất giao địa phương kiểm kê khí nhà kính hằng năm, sàn giao dịch carbon sẵn sàng vận hành thí điểm