Vấn đề hôm nay

Một năm nhìn lại thực hiện chính quyền địa phương hai cấp (Bài 6): Từ cải cách bộ máy đến nâng cao chất lượng quản trị quốc gia

Mai Hương • 14:15 07/07/2026

Một năm sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành trên cả nước, cuộc cải cách đã vượt ra khỏi câu chuyện tinh gọn bộ máy để hướng tới mục tiêu lớn hơn là nâng cao chất lượng quản trị quốc gia. Những kết quả bước đầu tạo nền tảng cho một nền hành chính hiện đại, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả và lấy người dân làm trung tâm của quá trình phát triển.

Khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức được triển khai, điều thu hút sự quan tâm nhiều nhất là việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy và tổ chức lại phương thức vận hành của chính quyền địa phương. Những thay đổi ấy nhanh chóng hiện diện trên bản đồ hành chính, trong cơ cấu tổ chức của từng địa phương và trong các quyết định phân cấp, phân quyền được ban hành đồng loạt trên cả nước.

Nhưng sau một năm, câu chuyện về cuộc cải cách ấy đã vượt ra ngoài phạm vi của những con số hay những sơ đồ tổ chức mới. Đối với người dân, điều được cảm nhận rõ nhất không phải là một xã được sáp nhập hay một cấp trung gian được tinh giản, mà là việc giải quyết thủ tục hành chính có thuận tiện hơn hay không, cán bộ có gần dân hơn hay không, những vấn đề phát sinh ở cơ sở có được xử lý nhanh hơn hay vẫn phải chờ đợi qua nhiều tầng nấc.

Với doanh nghiệp, thước đo của cải cách không nằm ở số lượng văn bản được ban hành mà ở thời gian hoàn thành một thủ tục đầu tư, mức độ minh bạch của môi trường hành chính và khả năng đồng hành của chính quyền địa phương trong quá trình sản xuất, kinh doanh. Còn đối với bộ máy nhà nước, một năm vận hành mô hình mới cũng là phép thử đối với năng lực thích ứng của đội ngũ cán bộ, hiệu quả của cơ chế phân cấp và khả năng chuyển đổi từ mô hình quản lý truyền thống sang phương thức quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ và trách nhiệm giải trình.

Có thể nói, một năm là khoảng thời gian chưa đủ dài để khẳng định thành công của một cuộc cải cách có quy mô lớn nhất trong nhiều thập niên. Song, chừng đó cũng đủ để nhìn thấy những chuyển động đầu tiên của một nền hành chính đang từng bước thay đổi, từ việc sắp xếp lại bộ máy sang nâng cao chất lượng phục vụ, từ cải cách tổ chức sang đổi mới phương thức quản trị. Nhìn lại chặng đường đã qua không chỉ để đánh giá những kết quả bước đầu, mà quan trọng hơn là nhận diện những yêu cầu mới trong giai đoạn tiếp theo. Bởi mục tiêu cuối cùng của cuộc cải cách chưa bao giờ chỉ dừng ở việc có một bộ máy tinh gọn hơn, mà là xây dựng một nền quản trị quốc gia hiệu lực, hiệu quả, minh bạch và đủ năng lực dẫn dắt đất nước phát triển trong bối cảnh mới.

Một năm cải cách đã thay đổi điều gì ở cơ sở?

Mọi cuộc cải cách, dù được hoạch định ở tầm quốc gia, cuối cùng cũng phải được kiểm chứng bằng những thay đổi trong đời sống thường nhật. Với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, giá trị của cuộc cải cách không chỉ nằm ở việc tinh gọn tổ chức hay điều chỉnh địa giới hành chính, mà được phản ánh rõ nhất qua chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp và năng lực vận hành của chính quyền cơ sở sau một năm triển khai.

Nếu trước đây nhiều thủ tục phải đi qua nhiều tầng nấc trung gian thì nay, ở nhiều địa phương, người dân đã dần quen với việc chỉ cần đến một đầu mối để giải quyết công việc. Việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền giúp nhiều thủ tục được xử lý ngay tại cấp xã, rút ngắn thời gian giải quyết, giảm chi phí đi lại và tạo thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp. Cùng với đó, hệ thống dịch vụ công trực tuyến và cơ sở dữ liệu dùng chung từng bước được kết nối, giúp quy trình tiếp nhận, xử lý hồ sơ trở nên nhanh chóng, minh bạch hơn.

Những chuyển biến này được phản ánh qua các con số cụ thể. Sau một năm vận hành mô hình mới, toàn quốc đã tiếp nhận trên 42,5 triệu hồ sơ hành chính, trong đó 91,74% hồ sơ được nộp trực tuyến; tỷ lệ giải quyết đúng hạn duy trì trên 95%; hơn 16,5 triệu hồ sơ đã được số hóa, đạt gần 95%. Đây không chỉ là những con số về cải cách thủ tục hành chính mà còn cho thấy mức độ thích ứng ngày càng cao của cả bộ máy và người dân với phương thức quản trị số.

Song song với đó, công tác cải cách thủ tục hành chính tiếp tục được đẩy mạnh. 3.466 thủ tục hành chính cùng 1.754 điều kiện kinh doanh đã được cắt giảm, đơn giản hóa, qua đó giúp giảm khoảng 53% thời gian thực hiện và 54,6% chi phí tuân thủ đối với người dân và doanh nghiệp. Hiệu quả của quá trình cải cách cũng được phản ánh qua mức độ hài lòng khi 83,08% người dân đánh giá tích cực về chất lượng phục vụ, đặc biệt 89,09% ý kiến ghi nhận không còn tình trạng công chức sách nhiễu, gây phiền hà. Những con số này cho thấy mục tiêu xây dựng nền hành chính phục vụ đang từng bước được hiện thực hóa bằng những thay đổi cụ thể trong hoạt động công vụ.

Ở góc độ doanh nghiệp, điều được kỳ vọng không chỉ là một bộ máy tinh gọn hơn mà còn là một chính quyền phản ứng nhanh hơn trước yêu cầu phát triển. Khi khoảng cách giữa cấp ra quyết định và cấp thực thi được rút ngắn, nhiều thủ tục liên quan đến đầu tư, đất đai, xây dựng hay đăng ký kinh doanh được xử lý linh hoạt hơn. Mỗi ngày được rút ngắn trong quy trình hành chính đồng nghĩa với việc giảm thêm chi phí, tăng cơ hội kinh doanh và góp phần cải thiện môi trường đầu tư của địa phương.

Những kết quả bước đầu cũng cho thấy sự khác biệt rõ nét ở nhiều địa phương đi đầu trong cải cách. Hà Nội đã triển khai đồng bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công theo hướng không phụ thuộc địa giới hành chính, tạo điều kiện để người dân thực hiện thủ tục ở bất kỳ điểm giao dịch nào trong hệ thống. Nhờ đó, tỷ lệ hồ sơ quá hạn giảm mạnh từ 44,63% của năm 2025 xuống còn 4,2% trong 6 tháng đầu năm 2026. Chỉ số hiệu quả quản trị, cải cách hành chính năm 2025 của Thủ đô đạt 92,90 điểm, xếp thứ 5/34 tỉnh, thành phố; Chỉ số hài lòng về sự phục vụ hành chính (SIPAS) đứng thứ 8/34 địa phương. Đặc biệt, khảo sát theo thời gian thực ghi nhận 98,95% người dân hài lòng và rất hài lòng với chất lượng phục vụ của cơ quan hành chính.

Tại xã Phú Riềng (Đồng Nai), việc vận hành mô hình mới gắn chặt với chuyển đổi số. 100% cán bộ, công chức đã sử dụng thành thạo chữ ký số, tỷ lệ hồ sơ được giải quyết đúng và trước hạn đạt 95,4%. Hệ thống giải quyết thủ tục hành chính được kết nối thông suốt với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, giúp giảm đáng kể giấy tờ, thời gian đi lại và chi phí của người dân. Trên phạm vi toàn tỉnh Đồng Nai, 2.139 thủ tục hành chính đang được cung cấp, trong đó có 1.365 thủ tục trực tuyến toàn trình và 507 thủ tục trực tuyến một phần, tạo nền tảng quan trọng để hình thành nền hành chính số.

Trong khi đó, Tây Ninh nổi lên là một trong những địa phương dẫn đầu về chuyển đổi số trong thực hiện mô hình mới khi tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt 98,5%, tỷ lệ số hóa hồ sơ đạt 99,96%, còn mức độ hài lòng của người dân đạt 99,24%. Địa phương cũng đồng thời mở rộng phát triển công dân số, hồ sơ sức khỏe điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt trong lĩnh vực y tế, cho thấy cải cách hành chính đang được gắn kết chặt chẽ với chuyển đổi số và nâng cao chất lượng dịch vụ công.

Không chỉ thay đổi quy trình giải quyết công việc, mô hình chính quyền địa phương hai cấp còn tạo ra sự chuyển biến trong chính đội ngũ cán bộ cơ sở. Sau khi bộ máy được sắp xếp lại, nhiều cán bộ phải đảm nhiệm khối lượng công việc lớn hơn, xử lý nhiều lĩnh vực hơn và thích ứng với phương thức làm việc trên môi trường số. Áp lực này đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực chuyên môn, kỹ năng số và khả năng phối hợp liên ngành, nhưng đồng thời cũng thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ tư duy "quản lý" sang tư duy "phục vụ", lấy hiệu quả giải quyết công việc và sự hài lòng của người dân làm thước đo chất lượng thực thi công vụ.

Đánh giá về kết quả sau một năm vận hành, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho rằng hệ thống chính quyền mới đã khẳng định tính đúng đắn của chủ trương có ý nghĩa bước ngoặt lịch sử của Đảng.

“
Theo Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, cuộc cải cách không chỉ mở ra không gian phát triển mới mà còn tạo chuyển biến quan trọng về nhận thức, phương thức lãnh đạo, quản trị, cơ chế vận hành và năng lực tổ chức thực hiện của cả hệ thống chính trị; qua đó góp phần củng cố niềm tin của nhân dân và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Có thể thấy, sau một năm triển khai, mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ mang lại những thay đổi về tổ chức bộ máy mà đang từng bước tạo ra sự thay đổi về chất trong hoạt động quản trị. Từ việc rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục, giảm chi phí tuân thủ, nâng cao mức độ hài lòng của người dân đến thúc đẩy chuyển đổi số và cải thiện môi trường đầu tư, những kết quả bước đầu đã cho thấy cuộc cải cách đang đi đúng hướng. Quan trọng hơn, đây là nền tảng để chuyển từ mục tiêu "tinh gọn bộ máy" sang xây dựng một nền hành chính hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm của mọi hoạt động quản trị.

Dĩ nhiên, bức tranh sau một năm vận hành vẫn còn những gam màu chưa đồng đều. Có địa phương nhanh chóng thích nghi với mô hình mới, nhưng cũng có nơi vẫn gặp khó khăn do thiếu nguồn nhân lực, hạ tầng số chưa đáp ứng yêu cầu hoặc cán bộ chưa bắt nhịp với phương thức làm việc mới. Song nếu nhìn trên bình diện chung, điều dễ nhận thấy nhất không phải là số lượng đơn vị hành chính đã được sắp xếp hay bao nhiêu đầu mối được tinh giản, mà là những thay đổi bước đầu trong trải nghiệm của người dân khi tiếp xúc với chính quyền và trong cách chính quyền giải quyết công việc hằng ngày.

Đó cũng chính là giá trị đầu tiên của cuộc cải cách. Bởi suy cho cùng, một bộ máy hành chính chỉ thực sự có ý nghĩa khi những thay đổi về tổ chức được chuyển hóa thành những thay đổi cụ thể trong chất lượng phục vụ. Khi người dân cảm thấy việc giải quyết thủ tục thuận lợi hơn, doanh nghiệp nhận thấy môi trường hành chính minh bạch hơn và chính quyền cơ sở chủ động hơn trong xử lý công việc, cuộc cải cách mới thực sự bắt đầu đi vào đời sống.

Những chuyển động ấy mới chỉ là bề nổi của quá trình đổi mới. Đằng sau những thay đổi ở cấp cơ sở là sự dịch chuyển sâu sắc hơn về tư duy điều hành và phương thức quản trị của bộ máy nhà nước - yếu tố sẽ quyết định thành công lâu dài của mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Từ cải cách bộ máy đến chuyển đổi tư duy quản trị

Một năm sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành, những thay đổi về tổ chức bộ máy đã dần được kiểm chứng bằng thực tiễn. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn cuộc cải cách qua số lượng đơn vị hành chính được sắp xếp hay đầu mối được tinh gọn thì vẫn chưa phản ánh đầy đủ ý nghĩa của bước chuyển này. Giá trị cốt lõi của cải cách không nằm ở việc "giảm bao nhiêu đầu mối", mà ở việc bộ máy nhà nước có vận hành hiệu quả hơn, gần dân hơn và tạo ra chất lượng quản trị tốt hơn hay không.

Để bảo đảm mô hình mới hoạt động thông suốt, Trung ương, Chính phủ và các bộ, ngành đã triển khai một khối lượng công việc rất lớn về hoàn thiện thể chế. Hàng loạt luật, nghị định, thông tư và văn bản hướng dẫn được rà soát, sửa đổi hoặc ban hành để tạo hành lang pháp lý cho mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Cùng với đó, quá trình phân cấp, phân quyền được đẩy mạnh, chuyển giao hơn 1.300 nhiệm vụ cho cấp tỉnh và gần 1.000 nhiệm vụ cho cấp xã, giúp nhiều công việc được giải quyết ngay tại cơ sở, rút ngắn quy trình xử lý và giảm đáng kể các tầng nấc trung gian.

Những con số trên cho thấy cải cách không chỉ là sắp xếp lại tổ chức, mà đang từng bước tái cấu trúc phương thức vận hành của nền hành chính. Nếu trước đây, bộ máy chủ yếu được tổ chức theo tư duy quản lý hành chính, thì nay yêu cầu đặt ra là chuyển sang tư duy quản trị hiện đại, lấy hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp làm trung tâm của mọi hoạt động công quyền.

Phân tích về bản chất của sự chuyển đổi này, TS. Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, cho rằng không nên nhìn mô hình chính quyền địa phương hai cấp như một "phép trừ cơ học" của mô hình ba cấp trước đây. Theo ông, việc bỏ cấp huyện không đồng nghĩa với việc chuyển nguyên trạng chức năng, nhiệm vụ xuống cấp xã, mà là quá trình thiết kế lại toàn bộ mô hình tổ chức và phương thức quản trị. Trong mô hình mới, cấp xã không còn là cấp hành chính chủ yếu thực hiện công việc sự vụ, mà trở thành cấp chính quyền trực thuộc tỉnh, trực tiếp quản trị địa bàn, giải quyết các vấn đề phát sinh và phục vụ người dân, doanh nghiệp ngay từ cơ sở.

Theo TS. Trần Anh Tuấn, đây cũng là lý do cuộc cải cách không thể chỉ đánh giá bằng số lượng đầu mối được cắt giảm. Điều quan trọng hơn là xây dựng được một bộ máy "tinh gọn, hợp lý, hiện đại và hiệu quả", trong đó quyền hạn được phân định rõ, trách nhiệm giải trình được tăng cường và mỗi cấp chính quyền phát huy đúng vai trò của mình. Nếu chỉ thay đổi cơ cấu tổ chức mà không đổi mới phương thức vận hành, không nâng cao năng lực cán bộ và không hoàn thiện thể chế, cải cách sẽ khó tạo ra giá trị thực chất.

Thực tế sau một năm triển khai cũng cho thấy, chính quyền cấp xã đang đứng trước những yêu cầu hoàn toàn mới. Khối lượng công việc tăng lên đáng kể khi tiếp nhận nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện, trong khi đội ngũ cán bộ phải thích ứng với phạm vi quản lý rộng hơn và yêu cầu chuyên môn ngày càng cao. TS. Trần Anh Tuấn cho biết, ở nhiều địa phương, một trưởng phòng cấp xã hiện nay phải đảm nhiệm khối lượng công việc tương đương nhiều phòng chuyên môn cấp huyện trước đây, đồng thời phối hợp với nhiều sở, ngành cấp tỉnh. Điều đó đòi hỏi không chỉ năng lực chuyên môn mà còn là tư duy quản trị, khả năng điều phối và kỹ năng ứng dụng công nghệ trong xử lý công việc.

Ở góc độ quản trị công, sự thay đổi lớn nhất của cuộc cải cách nằm ở việc chuyển từ nền hành chính thiên về quản lý sang nền hành chính phục vụ. Hiệu quả của bộ máy không còn được đánh giá chủ yếu qua số lượng hồ sơ giải quyết hay mức độ tuân thủ quy trình, mà được đo bằng chất lượng phục vụ, tốc độ phản hồi, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp cũng như khả năng giải quyết kịp thời những vấn đề phát sinh ngay từ cơ sở.

Tuy nhiên, giai đoạn chuyển đổi cũng đặt ra không ít thách thức. Một số địa phương vẫn gặp khó khăn trong việc hoàn thiện quy trình phối hợp, phân định thẩm quyền giữa các cấp; hạ tầng số và cơ sở dữ liệu chưa thật sự đồng bộ; năng lực của đội ngũ cán bộ chưa đồng đều. TS. Trần Anh Tuấn cho rằng, ở một số nơi vẫn còn biểu hiện "bình mới, rượu cũ", khi mô hình tổ chức đã thay đổi nhưng tư duy điều hành và phương thức quản lý vẫn mang dấu ấn của cơ chế cũ. Đây là điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ nếu muốn cuộc cải cách đi vào chiều sâu.

Có thể nói, sau một năm triển khai, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã hoàn thành bước đầu của quá trình cải cách tổ chức. Nhưng như nhận định của nhiều chuyên gia, thành công lâu dài sẽ không được đo bằng số lượng đơn vị hành chính đã sắp xếp hay đầu mối đã tinh giản, mà bằng khả năng chuyển hóa những thay đổi về tổ chức thành chất lượng quản trị. Đó cũng chính là bước chuyển từ cải cách bộ máy sang cải cách quản trị - tiền đề để xây dựng một nền hành chính hiện đại, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả và lấy người dân làm trung tâm của quá trình phát triển. Chính từ nền tảng đó, yêu cầu đặt ra cho giai đoạn tiếp theo không còn là tiếp tục "sắp xếp" mà là kiến tạo chất lượng vận hành của mô hình mới, như định hướng xuyên suốt mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh trong Hội nghị sơ kết một năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Từ hoàn thiện mô hình đến nâng cao năng lực quản trị quốc gia

Một năm sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức đi vào vận hành, điều có ý nghĩa lớn nhất không chỉ là bộ máy mới đã hoạt động ổn định, bảo đảm tính liên tục trong quản lý nhà nước, mà còn là cuộc cải cách đã chuyển sang một giai đoạn phát triển mới. Nếu năm đầu tiên là quá trình kiến tạo cấu trúc tổ chức và thiết lập cơ chế vận hành, thì chặng đường phía trước sẽ quyết định liệu những thay đổi về bộ máy có thực sự chuyển hóa thành chất lượng quản trị, năng lực điều hành và hiệu quả phục vụ hay không.

Tại Hội nghị sơ kết một năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, kết quả bước đầu rất quan trọng nhưng chưa phải đích đến. Điều quan trọng hơn là tiếp tục hoàn thiện mô hình để hình thành một nền quản trị quốc gia hiện đại, trong đó tổ chức bộ máy, thể chế, dữ liệu, đội ngũ cán bộ và phương thức điều hành được vận hành như một chỉnh thể thống nhất. Chính vì vậy, Tổng Bí thư đã đề ra 10 nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn tiếp theo, thể hiện bước chuyển rõ nét từ mục tiêu "sắp xếp tổ chức" sang "nâng cao chất lượng quản trị".

Trọng tâm đầu tiên là tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế và hệ thống pháp luật. Theo Tổng Bí thư, việc sửa đổi các quy định phải xuất phát từ những điểm nghẽn của thực tiễn, bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và khả thi trong tổ chức thực hiện. Tinh thần xuyên suốt là "không để luật này thông nhưng luật khác lại nghẽn"; đồng thời rà soát toàn diện chức năng, nhiệm vụ và mối quan hệ phối hợp giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị theo nguyên tắc một việc chỉ có một đầu mối chịu trách nhiệm, chấm dứt tình trạng chồng chéo, bỏ trống hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Đây là nền tảng để bộ máy vận hành thông suốt và nâng cao trách nhiệm giải trình của từng cấp, từng cơ quan.

Cùng với hoàn thiện thể chế là yêu cầu tiếp tục hoàn thiện mô hình tổ chức và cơ chế vận hành của chính quyền địa phương hai cấp theo hướng phân định rõ vai trò của từng cấp chính quyền. Cấp tỉnh tập trung thực hiện chức năng chiến lược như quy hoạch, điều phối, phân bổ nguồn lực và liên kết vùng; trong khi cấp xã được xác định là tuyến đầu của quản trị công, trực tiếp tiếp nhận, giải quyết và phản hồi nhanh nhất những vấn đề phát sinh trong đời sống dân cư. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về cơ cấu hành chính, mà là sự chuyển dịch căn bản từ mô hình quản lý nhiều tầng nấc sang mô hình quản trị lấy hiệu quả phục vụ làm trung tâm.

Để mô hình đó vận hành hiệu quả, Tổng Bí thư đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu phân cấp, phân quyền phải thực chất. Theo đó, giao nhiệm vụ phải đồng thời giao đầy đủ thẩm quyền, nhân lực, ngân sách, dữ liệu và công cụ thực thi; phân cấp không phải là chuyển áp lực xuống cấp dưới mà là chuyển giao đầy đủ điều kiện để cấp dưới chủ động giải quyết công việc. Đi cùng với đó là cơ chế kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán và trách nhiệm giải trình minh bạch, bảo đảm quyền lực luôn được kiểm soát trong quá trình vận hành.

Một nội dung xuyên suốt trong 10 nhiệm vụ là xây dựng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu của mô hình mới. Tổng Bí thư xác định đây là "nhiệm vụ then chốt của then chốt", đồng thời coi năng lực thực thi của cấp xã là thước đo trực tiếp đối với thành công của cuộc cải cách. Điều đó đòi hỏi phải nhanh chóng hoàn thiện vị trí việc làm, đánh giá đúng năng lực để bố trí đúng người, đúng việc; tăng cường đào tạo chuyên sâu cho cán bộ ở các lĩnh vực đất đai, quy hoạch, đầu tư, tài chính, tư pháp, công nghệ thông tin, quản lý đô thị và chuyển đổi số; đồng thời tiếp tục đổi mới công tác đánh giá, thực hiện nguyên tắc "có vào, có ra, có lên, có xuống", tạo môi trường để những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm được bảo vệ và phát huy năng lực.

Nếu con người là yếu tố quyết định thì dữ liệu được xác định là nền tảng của mô hình quản trị mới. Tổng Bí thư yêu cầu phải coi dữ liệu là tài sản, là nguồn lực và là nền tảng của quản trị hiện đại. Chuyển đổi số vì thế không chỉ dừng ở việc số hóa thủ tục hành chính mà phải thiết kế lại toàn bộ phương thức điều hành của bộ máy nhà nước, từ chuẩn hóa dữ liệu gốc, kết nối liên thông các cơ sở dữ liệu, xây dựng bảng điều hành theo thời gian thực đến hình thành cơ chế giám sát trách nhiệm dựa trên dữ liệu. Mục tiêu cuối cùng là giảm tối đa việc người dân và doanh nghiệp phải kê khai lặp lại thông tin mà Nhà nước đã có, đồng thời nâng cao tốc độ xử lý công việc, giảm chi phí tuân thủ và tăng tính minh bạch trong hoạt động công vụ.

Tuy nhiên, chính thực tiễn sau một năm vận hành cũng cho thấy những vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ. Khối lượng công việc chuyển mạnh về cấp xã trong khi nguồn nhân lực, cơ sở vật chất và điều kiện làm việc ở nhiều địa phương chưa theo kịp yêu cầu mới. Một số lĩnh vực như đất đai, xây dựng, hộ tịch, tài chính vẫn xuất hiện tình trạng quá tải; việc phân cấp ở một số ngành chưa đi liền với nguồn lực và cơ chế thực thi. Đặc biệt, hạ tầng số vẫn là điểm nghẽn đáng chú ý khi nhiều cơ sở dữ liệu chuyên ngành còn phân tán, phần mềm chưa liên thông. Đến nay, Trung tâm dữ liệu quốc gia mới kết nối được 5/12 cơ sở dữ liệu chiến lược và 60/104 cơ sở dữ liệu chuyên ngành; dữ liệu đất đai mới chuẩn hóa 23,5 triệu thửa trong tổng số 106 triệu thửa đất, khiến nhiều cán bộ cơ sở vẫn phải thao tác trên nhiều hệ thống khác nhau, làm giảm hiệu quả xử lý công việc.

Điều đó cũng lý giải vì sao trong 10 nhiệm vụ trọng tâm, Tổng Bí thư dành nhiều yêu cầu cho việc nâng cao chất lượng hạ tầng số, chuẩn hóa và chia sẻ dữ liệu, đổi mới công tác kiểm tra, giám sát dựa trên dữ liệu và xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá hiệu quả vận hành của mô hình mới. Theo đó, hiệu quả của bộ máy sẽ không còn được đo chủ yếu bằng quy trình hay báo cáo hành chính, mà bằng những chỉ số cụ thể như thời gian giải quyết thủ tục, tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp, tỷ lệ công việc cấp xã phải xin ý kiến cấp trên hay khả năng phát hiện, xử lý sớm các vấn đề ngay từ cơ sở. Đây chính là phương thức quản trị hiện đại, chuyển từ quản lý bằng thủ tục sang điều hành bằng dữ liệu và kết quả đầu ra.

Đánh giá về định hướng này, Trưởng Ban Tổ chức Trung ương Nguyễn Duy Ngọc, Trưởng Ban Chỉ đạo sơ kết, cho rằng điểm mới quan trọng nhất của mô hình là đang từng bước hình thành một cơ chế vận hành thống nhất, trong đó thể chế giữ vai trò nền tảng; phân cấp, phân quyền là trụ cột vận hành; thủ tục, quy trình là công cụ thực thi; nguồn lực là điều kiện bảo đảm; chuyển đổi số và dữ liệu trở thành phương thức điều hành; còn kiểm tra, giám sát là cơ chế kiểm soát quyền lực và giữ vững kỷ luật công vụ. Khi các cấu phần đó được vận hành đồng bộ, mô hình chính quyền địa phương hai cấp mới thực sự phát huy đầy đủ hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả.

Một năm chưa đủ để khẳng định thành công của cuộc cải cách có quy mô lớn nhất trong nhiều thập niên, nhưng đã đủ để xác lập một định hướng phát triển mới cho nền hành chính quốc gia. Câu hỏi đặt ra lúc này không còn là bộ máy mới có vận hành được hay không, mà là vận hành hiệu quả đến đâu, tạo ra giá trị công lớn đến mức nào và phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt ra sao.

Bởi suy cho cùng, mục tiêu của cuộc cải cách không phải chỉ là tinh giản đầu mối hay sắp xếp lại đơn vị hành chính. Đích đến mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra là xây dựng một hệ thống chính trị "tinh - gọn - mạnh - hiệu năng - hiệu lực - hiệu quả", nơi tổ chức mới tạo ra năng lực mới, phân cấp đi cùng trách nhiệm mới, dữ liệu tạo ra phương thức quản trị mới và bộ máy mới mang lại chất lượng phục vụ mới. Khi những yêu cầu đó được hiện thực hóa đồng bộ, mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ không chỉ hoàn thành sứ mệnh cải cách hành chính, mà còn trở thành nền tảng quan trọng để kiến tạo nền quản trị quốc gia hiện đại, liêm chính, phục vụ và đủ năng lực dẫn dắt Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Một năm chưa phải là quãng thời gian đủ dài để khẳng định thành công của một cuộc cải cách có quy mô lớn nhất trong nhiều thập niên. Nhưng chừng đó cũng đủ để kiểm chứng một điều quan trọng: khi quyết tâm cải cách được cụ thể hóa bằng những thay đổi về thể chế, tổ chức bộ máy và phương thức điều hành, bộ máy hành chính có thể chuyển động nhanh hơn, gần dân hơn và thích ứng tốt hơn với yêu cầu phát triển.

Nhìn lại một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, điều đáng ghi nhận không chỉ là những đầu mối được tinh gọn, những thẩm quyền được phân cấp hay những thủ tục được đơn giản hóa. Giá trị lớn hơn nằm ở việc cuộc cải cách đã mở ra một tư duy quản trị mới - nơi chính quyền không chỉ thực hiện chức năng quản lý, mà từng bước trở thành một chính quyền phục vụ, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm của mọi quyết sách.

Phía trước vẫn còn không ít thách thức. Chất lượng đội ngũ cán bộ cần tiếp tục được nâng cao; hạ tầng số và dữ liệu dùng chung cần được hoàn thiện; cơ chế phân cấp, phân quyền cần tiếp tục được rà soát để đi đôi với nguồn lực và trách nhiệm giải trình. Đó đều là những bài toán không thể giải quyết trong một sớm một chiều, nhưng cũng là những điều kiện tiên quyết để mô hình chính quyền địa phương hai cấp phát huy đầy đủ hiệu quả.

Phát biểu chỉ đạo về công tác sắp xếp tổ chức bộ máy, Tổng Bí thư nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống chính trị và bộ máy nhà nước "tinh - gọn - mạnh - hiệu năng - hiệu lực - hiệu quả". Đó không chỉ là mục tiêu của một cuộc cải cách hành chính, mà còn là định hướng chiến lược nhằm tạo dựng nền tảng quản trị quốc gia hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

Cuộc cải cách chính quyền địa phương hai cấp vì thế không khép lại sau một năm triển khai. Ngược lại, một năm qua mới là điểm khởi đầu cho hành trình dài hơn, nơi mỗi quyết sách được thực thi hiệu quả hơn, mỗi cấp chính quyền chủ động hơn, mỗi cán bộ chuyên nghiệp hơn và mỗi người dân cảm nhận rõ hơn sự đồng hành của Nhà nước trong cuộc sống hằng ngày.

Khi những thay đổi về tổ chức được chuyển hóa thành chất lượng phục vụ; khi quyền lực được phân cấp đi cùng trách nhiệm giải trình; khi chuyển đổi số trở thành động lực đổi mới phương thức quản trị và sự hài lòng của người dân trở thành thước đo của hiệu quả công vụ, thì thành quả lớn nhất của cuộc cải cách sẽ không chỉ là một bộ máy tinh gọn hơn. Đó sẽ là một nền hành chính hiện đại, kiến tạo, minh bạch và đủ năng lực dẫn dắt Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Thực hiện: Mai Hương