Tin tức

Chuyển đổi số – "chìa khóa" để chính quyền hai cấp vận hành hiệu quả (Bài 5)

Thanh Thanh • 06/07/2026 13:30

Cùng với việc tinh gọn tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn cho cơ sở, chuyển đổi số đang nổi lên như "hạ tầng mềm" không thể thiếu, giúp kết nối thông suốt giữa các cấp chính quyền, rút ngắn khoảng cách phục vụ người dân và tạo nền tảng cho phương thức quản trị hiện đại.

Một năm sau khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức đi vào vận hành trên phạm vi cả nước, bức tranh cải cách hành chính đã có nhiều gam màu mới. Cùng với việc tinh gọn tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền mạnh mẽ hơn cho cơ sở, chuyển đổi số đang nổi lên như "hạ tầng mềm" không thể thiếu, giúp kết nối thông suốt giữa các cấp chính quyền, rút ngắn khoảng cách phục vụ người dân và tạo nền tảng cho phương thức quản trị hiện đại.

Từ những nền tảng dữ liệu quốc gia, dịch vụ công trực tuyến, trung tâm điều hành thông minh cho đến các tổ công nghệ số cộng đồng ở cơ sở, quá trình chuyển đổi số đang từng bước chứng minh đây không chỉ là giải pháp công nghệ, mà chính là chìa khóa quyết định để mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả trong bối cảnh mới.

Từ cuộc cải cách bộ máy đến cuộc cách mạng về phương thức quản trị

Ngày 1/7/2025 đánh dấu cột mốc đặc biệt trong tiến trình cải cách nền hành chính Việt Nam khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức được triển khai trên phạm vi toàn quốc. Đây không đơn thuần là việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính hay tinh giản đầu mối quản lý, mà là bước chuyển căn bản trong tư duy quản trị quốc gia, hướng tới xây dựng một nền hành chính hiện đại, tinh gọn, gần dân, sát dân và phục vụ người dân tốt hơn.

Nếu như trước đây bộ máy hành chính vận hành theo nhiều tầng nấc, quy trình xử lý công việc còn phụ thuộc nhiều vào hồ sơ giấy, sự luân chuyển thủ công giữa các cấp chính quyền thì nay, khi chính quyền hai cấp được triển khai, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm việc chỉ đạo, điều hành diễn ra nhanh hơn, chính xác hơn và minh bạch hơn. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không còn là một chương trình riêng biệt của ngành công nghệ thông tin mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để mô hình quản trị mới có thể vận hành hiệu quả.

Nhìn từ góc độ quản trị công, việc tinh giản đầu mối đồng nghĩa với việc khối lượng nhiệm vụ được chuyển giao nhiều hơn cho cấp xã, phường. Cấp cơ sở không chỉ giải quyết các công việc hành chính truyền thống mà còn đảm nhận nhiều nhiệm vụ vốn trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện. Điều đó đòi hỏi đội ngũ cán bộ phải xử lý lượng hồ sơ lớn hơn, phạm vi quản lý rộng hơn và yêu cầu về tốc độ phục vụ cũng cao hơn.

Nếu tiếp tục duy trì phương thức quản lý thủ công như trước, bộ máy rất dễ rơi vào tình trạng quá tải. Chính vì vậy, chuyển đổi số được xem là "đòn bẩy" giúp lấp đầy khoảng trống do quá trình tinh gọn bộ máy tạo ra, đồng thời mở ra phương thức điều hành hoàn toàn mới dựa trên dữ liệu số, nền tảng số và các hệ thống thông tin liên thông.

Những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước trong nhiều năm qua đã tạo nền móng quan trọng cho tiến trình này. Nghị quyết số 52-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định chuyển đổi số là động lực phát triển trong thời đại Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Quyết định số 749/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia tiếp tục cụ thể hóa mục tiêu xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Đặc biệt, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã một lần nữa khẳng định chuyển đổi số là một trong những đột phá chiến lược đưa đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới.

Các định hướng này không chỉ tạo hành lang pháp lý mà còn thay đổi cách tiếp cận trong quản trị nhà nước. Nếu trước đây công nghệ chủ yếu được coi là công cụ hỗ trợ thì nay dữ liệu, nền tảng số và trí tuệ nhân tạo đang trở thành nền tảng để ra quyết định, tổ chức điều hành và cung cấp dịch vụ công.

Điều này càng có ý nghĩa khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai đồng bộ trên cả nước. Bởi chỉ khi dữ liệu được kết nối xuyên suốt từ Trung ương tới địa phương, từ cấp tỉnh tới cấp xã, việc phân cấp, phân quyền mới thực sự phát huy hiệu quả.

Thực tiễn một năm qua đã chứng minh điều đó.

Tại nhiều địa phương, việc ứng dụng Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hệ thống định danh điện tử và các nền tảng chia sẻ dữ liệu đã giúp thay đổi căn bản phương thức giải quyết thủ tục hành chính. Những quy trình từng mất nhiều ngày để xác minh giấy tờ nay chỉ cần vài phút tra cứu trên hệ thống điện tử. Người dân không còn phải mang theo nhiều loại giấy tờ như trước bởi các thông tin cơ bản đã được tích hợp, chia sẻ giữa các cơ quan nhà nước.

Ở lĩnh vực tư pháp - hộ tịch, nơi vốn nổi tiếng với nhiều quy trình xác minh phức tạp, việc liên thông dữ liệu giữa các địa phương đã tạo ra bước tiến rõ rệt. Theo phản ánh của nhiều công chức Văn phòng HĐND và UBND cấp xã phụ trách lĩnh vực tư pháp - hộ tịch, chỉ cần truy cập hệ thống hộ tịch điện tử là có thể tra cứu thông tin cần thiết, đồng thời việc xác minh giữa các địa phương cũng được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số thay vì phải gửi công văn qua đường bưu điện như trước đây.

Nhờ đó, thời gian giải quyết hồ sơ được rút ngắn đáng kể, giảm chi phí xã hội và quan trọng hơn là nâng cao mức độ hài lòng của người dân.

Những chuyển biến này cho thấy chuyển đổi số không còn là khái niệm mang tính lý thuyết mà đã hiện diện trong từng giao dịch hành chính hằng ngày.

Không chỉ ở lĩnh vực giải quyết thủ tục hành chính, chuyển đổi số còn đang tạo ra bước thay đổi mạnh mẽ trong công tác điều hành của bộ máy chính quyền.

Các hệ thống quản lý văn bản điện tử, họp trực tuyến, ký số, báo cáo số, quản trị công việc trực tuyến đã giúp rút ngắn khoảng cách giữa cấp tỉnh với cấp xã. Những cuộc họp trước đây phải di chuyển hàng trăm ki-lô-mét nay có thể được tổ chức trực tuyến với chất lượng ổn định. Những báo cáo vốn mất nhiều ngày tổng hợp hiện được cập nhật gần như theo thời gian thực.

Đó chính là tiền đề để hình thành mô hình quản trị dựa trên dữ liệu thay vì quản lý bằng giấy tờ.

“

Các nghiên cứu của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế), Ngân hàng Thế giới (WB) và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) đều chỉ ra rằng, chuyển đổi số trong khu vực công chỉ thực sự thành công khi dữ liệu trở thành trung tâm của quá trình ra quyết định. Việt Nam cũng đang từng bước đi theo hướng này thông qua việc triển khai Đề án 06, phát triển các cơ sở dữ liệu quốc gia, kết nối liên thông giữa các ngành, các cấp và xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung. Đây chính là nền móng để chính quyền địa phương hai cấp không chỉ vận hành nhanh hơn mà còn thông minh hơn.

Điều đáng chú ý là chuyển đổi số trong mô hình chính quyền hai cấp không chỉ giúp bộ máy làm việc hiệu quả hơn mà còn làm thay đổi mối quan hệ giữa chính quyền với người dân.

Trước đây, người dân phải chủ động tìm đến cơ quan hành chính để hoàn thiện các thủ tục. Nay, với hệ thống dịch vụ công trực tuyến, định danh điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và các nền tảng số, nhiều dịch vụ đã được đưa đến tận tay người dân. Không gian phục vụ được mở rộng từ trụ sở cơ quan nhà nước lên môi trường số, giúp giảm đáng kể chi phí đi lại, thời gian chờ đợi và những phiền hà không cần thiết.

Có thể nói, chuyển đổi số đang góp phần biến mô hình "chính quyền quản lý" thành "chính quyền phục vụ", nơi người dân thực sự trở thành trung tâm của mọi hoạt động quản trị.

Tuy nhiên, để mục tiêu ấy trở thành hiện thực trên phạm vi cả nước, hành trình phía trước vẫn còn rất nhiều việc phải làm. Bởi chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện đầu tư hạ tầng công nghệ, mà còn là quá trình thay đổi tư duy, thay đổi phương thức làm việc của đội ngũ cán bộ và thay đổi thói quen của toàn xã hội.

Sau một năm triển khai chính quyền địa phương hai cấp, những kết quả bước đầu mới chỉ là khởi đầu của một cuộc cải cách sâu rộng hơn, trong đó chuyển đổi số sẽ tiếp tục đóng vai trò "chìa khóa" mở cánh cửa cho nền hành chính hiện đại, minh bạch và hiệu quả.

Chuyển đổi số - động lực giúp chính quyền hai cấp vận hành thông suốt

Điểm nổi bật nhất sau một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp là khoảng cách giữa các cấp hành chính đã được thu hẹp đáng kể nhờ công nghệ số. Nếu như trước đây, quá trình chỉ đạo, điều hành thường phải đi qua nhiều tầng nấc trung gian thì nay, thông qua các nền tảng quản trị điện tử, cấp tỉnh có thể kết nối trực tiếp với cấp xã, phường; dữ liệu được cập nhật theo thời gian thực; nhiều quyết định được ban hành nhanh hơn và việc giám sát tiến độ xử lý công việc cũng trở nên minh bạch hơn.

Tại Hà Nội, hiệu quả của quá trình phân cấp gắn với chuyển đổi số được thể hiện rất rõ. Sau quá trình rà soát, cấp xã hiện thực hiện 926 nhiệm vụ quản lý nhà nước và tiếp nhận 661 thủ tục hành chính được chuyển giao từ thành phố và các sở, ngành để giải quyết trực tiếp cho người dân, doanh nghiệp. Đây là sự thay đổi rất lớn về phạm vi trách nhiệm của chính quyền cơ sở. Tuy nhiên, điều đáng nói là khối lượng công việc tăng lên nhưng thời gian giải quyết nhiều thủ tục lại được rút ngắn nhờ hệ thống quản lý hồ sơ điện tử, chữ ký số và các quy trình số hóa được chuẩn hóa trên toàn thành phố.

Thành phố Hà Nội cũng đã chuẩn hóa hơn 2.000 quy trình thủ tục hành chính để tạo điều kiện thuận lợi cho cán bộ cơ sở thực hiện nhiệm vụ.

“

Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng khẳng định, quá trình vận hành chính quyền địa phương hai cấp đang chuyển dần phương thức lãnh đạo, điều hành từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại; từ chính quyền quản lý sang chính quyền phục vụ; từ điều hành bằng giấy tờ sang điều hành bằng dữ liệu.

Minh chứng rõ nét cho sự thay đổi này là công tác giải phóng mặt bằng Dự án đường Vành đai 1 đoạn Hoàng Cầu - Voi Phục. Đây là dự án đặc biệt phức tạp, liên quan trực tiếp đến quyền lợi của hàng trăm hộ dân và tổ chức. Thông qua việc công khai thông tin trên môi trường số, tăng cường đối thoại và cập nhật tiến độ xử lý hồ sơ minh bạch, phường Ô Chợ Dừa đã hoàn thành 591/591 phương án giải phóng mặt bằng, đạt 100% khối lượng theo yêu cầu của thành phố mà không phải tổ chức cưỡng chế hay để phát sinh điểm nóng khiếu kiện.

Tại Khánh Hòa, việc phân cấp, phân quyền gắn với chuyển đổi số cũng tạo ra bước chuyển đáng kể. Tổng số nhiệm vụ được giao cho cấp xã thực hiện là 404; số nhiệm vụ, thủ tục hành chính được ủy quyền là 33 và số phải xin ý kiến cấp trên để thực hiện là 33. Nhờ hệ thống dịch vụ công trực tuyến và nền tảng quản lý tập trung, người dân có thể thực hiện 2.117 thủ tục hành chính tại một nơi, trong đó 787 thủ tục được cung cấp trực tuyến để người dân thực hiện ngay tại nhà.

Sự thay đổi này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian đi lại mà còn góp phần nâng cao tính chủ động của chính quyền cơ sở. Những vấn đề phát sinh trên địa bàn được xử lý nhanh hơn vì cán bộ xã, phường có đầy đủ công cụ và dữ liệu để giải quyết ngay từ cơ sở thay vì phải chuyển hồ sơ qua nhiều cấp như trước.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, chuyển đổi số đã trở thành nền tảng cho quá trình đổi mới phương thức quản trị công. Theo Sở Nội vụ thành phố, tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn đạt trên 99,5%; tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt trên 88%; mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp đạt trên 96%. Những con số này cho thấy hiệu quả rõ rệt của việc kết hợp giữa cải cách hành chính và chuyển đổi số trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động.

“

Ông Trần Quốc Khánh, Phó Giám đốc Sở Nội vụ Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh rằng vận hành mô hình chính quyền hai cấp không chỉ là thay đổi tổ chức bộ máy mà còn là quá trình đổi mới toàn diện phương thức quản trị công theo hướng hiện đại, hiệu lực, hiệu quả và phục vụ nhân dân.

Trong khi đó, Vĩnh Long lựa chọn hướng đi khác khi đầu tư mạnh vào quản trị dữ liệu. Việc đưa vào vận hành Trung tâm giám sát, điều hành đô thị thông minh từ ngày 1/6/2026 được xem là bước ngoặt trong xây dựng nền tảng điều hành dựa trên dữ liệu. Trung tâm đã tích hợp 19 phân hệ trọng tâm bao phủ nhiều lĩnh vực như điều hành hành chính, đầu tư công, giám sát chỉ tiêu kinh tế - xã hội, chuyển đổi số, tương tác với người dân, bản đồ số GIS và các IOC chuyên ngành.

Điều quan trọng hơn cả là Vĩnh Long đang chuyển mạnh từ “có dữ liệu” sang “quản trị dữ liệu”, từ “kết nối hệ thống” sang “liên thông dữ liệu”, từ “báo cáo thủ công” sang “điều hành theo thời gian thực”. Đây chính là xu hướng quản trị hiện đại mà nhiều địa phương đang hướng tới.

Ninh Bình lại gây chú ý với mô hình Kiốt thông minh và hệ thống xác thực, cấp bản sao số tài liệu điện tử. Mười kiốt hành chính công thông minh được triển khai tại các trung tâm phục vụ hành chính công và một số xã, phường cho phép người dân nộp hồ sơ trực tuyến, tra cứu kết quả giải quyết thủ tục, thanh toán điện tử và sử dụng nhiều dịch vụ công ngay trên một thiết bị duy nhất.

Việc tích hợp dữ liệu từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và nền tảng thanh toán trực tuyến của Agribank giúp mô hình này trở thành cầu nối giữa dịch vụ công và dịch vụ tài chính số, đưa các tiện ích số đến gần người dân hơn.

Tại Hà Tĩnh, hiệu quả chuyển đổi số được cảm nhận rõ ở cấp cơ sở. Nhờ sự hỗ trợ này, nhiều người dân lần đầu tiên có thể tự thực hiện các thủ tục hành chính trên môi trường số mà không phải nhờ người khác làm hộ.

Đó cũng là lý do các chuyên gia cho rằng chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi người dân trở thành công dân số, chủ động tham gia vào các giao dịch điện tử và sử dụng dịch vụ công trực tuyến như một thói quen hằng ngày.

Bên cạnh các địa phương trên, Huế tiếp tục được xem là một trong những mô hình tiêu biểu của cả nước với Trung tâm Điều hành Đô thị thông minh (IOC). Hệ thống này tích hợp dữ liệu từ nhiều lĩnh vực như giao thông, y tế, giáo dục, hành chính công và phản ánh hiện trường, cho phép chính quyền xử lý các vấn đề phát sinh gần như theo thời gian thực.

Điểm đặc biệt của IOC Huế là cơ chế kết nối trực tiếp với chính quyền cấp xã, giúp các phản ánh của người dân được chuyển ngay đến đơn vị có trách nhiệm xử lý và theo dõi tiến độ công khai trên hệ thống. Điều đó không chỉ nâng cao hiệu quả điều hành mà còn tăng cường trách nhiệm giải trình của chính quyền.

Đà Nẵng lại nổi bật ở khía cạnh quản trị dữ liệu và nền tảng số dùng chung. Thành phố đã sớm xây dựng kiến trúc chính quyền số và hệ thống tích hợp, chia sẻ dữ liệu tập trung, cho phép các cơ quan khai thác dữ liệu thống nhất thay vì xây dựng các cơ sở dữ liệu riêng lẻ. Nhờ vậy, nhiều thủ tục hành chính được tinh giản đáng kể và dữ liệu trở thành nguồn đầu vào trực tiếp cho quá trình xử lý công việc.

Đồng Tháp là địa phương tiêu biểu về chuyển đổi số cộng đồng. Hàng nghìn tổ công nghệ số cộng đồng được triển khai đến tận thôn, tổ dân phố, đóng vai trò cầu nối giữa chính quyền và người dân. Các tổ này không chỉ hướng dẫn sử dụng dịch vụ công trực tuyến mà còn phổ cập kỹ năng số, hỗ trợ người dân tiếp cận thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt và các tiện ích số khác.

Nhìn tổng thể, mỗi địa phương có một cách tiếp cận khác nhau nhưng đều hướng tới mục tiêu chung là xây dựng chính quyền số vận hành hiệu quả hơn, minh bạch hơn và gần dân hơn. Những mô hình từ Hà Nội, TP.HCM, Vĩnh Long, Ninh Bình, Huế, Đà Nẵng hay Đồng Tháp cho thấy chuyển đổi số không phải là một công thức cứng nhắc mà là quá trình thích ứng linh hoạt với điều kiện thực tiễn của từng địa phương.

Quan trọng hơn, các mô hình này đang góp phần chứng minh rằng khi dữ liệu được kết nối, quy trình được số hóa và người dân được đặt ở vị trí trung tâm, mô hình chính quyền địa phương hai cấp có thể vận hành thông suốt ngay cả khi bộ máy được tinh gọn và khối lượng công việc ở cấp cơ sở tăng lên đáng kể.

Đó cũng chính là nền tảng để Việt Nam từng bước chuyển từ nền hành chính điện tử sang nền hành chính số, nơi dữ liệu trở thành nguồn lực chiến lược và chuyển đổi số trở thành động lực chủ đạo cho cải cách quản trị công trong giai đoạn mới.

Hạ tầng số, dữ liệu số và công dân số – Ba trụ cột quyết định thành công của chính quyền địa phương hai cấp

“

Nếu ví mô hình chính quyền địa phương hai cấp là một "cỗ máy" quản trị mới của nền hành chính quốc gia thì chuyển đổi số chính là hệ thống truyền động giúp cỗ máy ấy vận hành nhịp nhàng. Trong đó, hạ tầng số là nền móng, dữ liệu số là nguồn nhiên liệu và con người – với vai trò là công dân số và cán bộ số – chính là yếu tố quyết định để toàn bộ hệ thống phát huy hiệu quả.

Sau một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, những kết quả đạt được cho thấy nhiều địa phương đã vượt qua giai đoạn đầu tư hạ tầng đơn thuần để bước sang giai đoạn khai thác dữ liệu phục vụ điều hành. Đây cũng là xu hướng chung của nhiều quốc gia trên thế giới khi xây dựng chính phủ số.

“

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, cùng với việc vận hành mô hình chính quyền mới, hệ thống hạ tầng số quốc gia tiếp tục được đầu tư đồng bộ theo hướng hiện đại và liên thông. Mạng 5G hiện đã phủ sóng khoảng 91,9% dân số, với trên 23 triệu thuê bao; tốc độ truy cập Internet băng rộng di động đạt khoảng 210,85 Mbps, trong khi băng rộng cố định đạt 291,82 Mbps. Hệ thống truyền dẫn cáp quang đã kết nối đến 100% xã, phường trên cả nước với tổng chiều dài hơn 1,3 triệu km, tạo điều kiện để các địa phương triển khai đồng bộ các nền tảng số phục vụ quản lý, điều hành.

Đây là những con số không chỉ phản ánh sự phát triển về hạ tầng viễn thông mà còn cho thấy quyết tâm xây dựng "xa lộ số" kết nối từ Trung ương đến tận cơ sở. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nơi cấp xã đảm nhận ngày càng nhiều nhiệm vụ hơn trước, một hệ thống hạ tầng số ổn định và thông suốt chính là điều kiện tiên quyết để các hoạt động quản lý nhà nước không bị gián đoạn.

Song song với đó, Mạng truyền số liệu chuyên dùng của các cơ quan Đảng và Nhà nước đã được kết nối tới 100% cơ quan cấp cơ sở, phục vụ việc gửi nhận văn bản điện tử, tổ chức họp trực tuyến, giải quyết thủ tục hành chính và xử lý cả những văn bản mật. Hệ thống được giám sát tập trung 24/7, góp phần bảo đảm an toàn thông tin và hạn chế tối đa nguy cơ gián đoạn trong quá trình vận hành bộ máy.

Nếu như hạ tầng số được ví là hệ thống giao thông thì dữ liệu chính là dòng chảy của nền quản trị hiện đại. Một nền hành chính số không thể vận hành hiệu quả nếu các cơ quan vẫn quản lý dữ liệu theo cách cát cứ, phân tán và thiếu kết nối.

Chính vì vậy, thời gian qua, việc xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành đã được Chính phủ xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Trong số 84 nền tảng số quốc gia, chuyên ngành và nền tảng dùng chung, đã có 22 nền tảng được đưa vào vận hành chính thức, 23 nền tảng khác đang triển khai hoặc thử nghiệm. Cùng với đó, Trung tâm Dữ liệu quốc gia đã đi vào khai thác, từng bước trở thành "bộ não số" của hệ thống quản trị quốc gia.

Sự thay đổi này đang tạo ra bước chuyển căn bản trong phương thức điều hành của các địa phương. Thay vì phụ thuộc vào các báo cáo giấy được tổng hợp thủ công, lãnh đạo có thể theo dõi các chỉ số kinh tế - xã hội, tiến độ giải quyết thủ tục hành chính hay tình hình xử lý phản ánh của người dân thông qua các bảng điều khiển số được cập nhật theo thời gian thực.

Giá trị của dữ liệu cũng được thể hiện rõ trong việc triển khai Đề án 06 về phát triển ứng dụng dữ liệu dân cư, định danh và xác thực điện tử. Việc kết nối Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư với các bộ, ngành và địa phương đã giúp hàng triệu người dân không còn phải xuất trình hoặc kê khai lặp đi lặp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Đây là sự thay đổi mang tính bản chất trong cải cách hành chính. Nếu trước đây người dân phải chứng minh thông tin của mình trước cơ quan công quyền thì nay cơ quan nhà nước chủ động khai thác dữ liệu đã được xác thực để phục vụ người dân. Điều đó không chỉ giảm chi phí xã hội mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, hạn chế sai sót và phòng ngừa tiêu cực trong giải quyết thủ tục hành chính.

Ở góc độ quản trị, dữ liệu đang dần trở thành công cụ hỗ trợ ra quyết định thay vì chỉ phục vụ lưu trữ thông tin. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, liên thông và cập nhật thường xuyên, lãnh đạo địa phương có thể theo dõi sát tình hình thực tế, phát hiện sớm những bất cập để kịp thời điều chỉnh chính sách.

Tuy nhiên, chuyển đổi số sẽ khó tạo ra giá trị thực chất nếu chỉ tập trung vào hạ tầng và công nghệ mà bỏ quên yếu tố con người.

Thực tế cho thấy, một trong những thách thức lớn nhất của mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính là sự chênh lệch về năng lực số giữa các địa phương và giữa các nhóm dân cư. Trong khi nhiều cán bộ trẻ nhanh chóng thích ứng với môi trường làm việc số thì không ít công chức ở cơ sở vẫn gặp khó khăn khi sử dụng các nền tảng mới. Bên cạnh đó, tại nhiều vùng nông thôn, miền núi và khu vực đồng bào dân tộc thiểu số, không ít người dân vẫn còn tâm lý e ngại khi thực hiện các giao dịch trên môi trường số.

Theo Báo cáo Chỉ số Hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh (PAPI), mặc dù tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến ngày càng tăng nhưng số người dân thực sự sử dụng vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Điều này phản ánh khoảng cách giữa "cung" và "cầu" trong chuyển đổi số. Có hệ thống là một chuyện, người dân sử dụng thành thạo hay không lại là câu chuyện khác.

Chính vì vậy, cùng với đầu tư hạ tầng và nền tảng số, nhiều địa phương đã chú trọng xây dựng lực lượng Tổ công nghệ số cộng đồng như những "cánh tay nối dài" của chính quyền cơ sở.

“

Đến nay, cả nước đã thành lập hơn 74.400 tổ công nghệ số cộng đồng với trên 348.000 thành viên, phủ khắp các thôn, tổ dân phố. Hơn 255.000 lượt thành viên đã được tập huấn các kỹ năng số cơ bản để hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, thương mại điện tử và các tiện ích số trong đời sống. Những con số ấy cho thấy chuyển đổi số không chỉ diễn ra trong các cơ quan hành chính mà đang từng bước lan tỏa tới từng khu dân cư.

Tại nhiều địa phương, hình ảnh cán bộ đoàn, hội phụ nữ, tổ công nghệ số cộng đồng trực tiếp hướng dẫn người cao tuổi đăng nhập VNeID, nộp hồ sơ trực tuyến, cài đặt ứng dụng thanh toán điện tử hay khai thác các tiện ích số đã trở nên quen thuộc. Đó là những việc làm tưởng như nhỏ nhưng lại có ý nghĩa rất lớn trong việc hình thành văn hóa số và xây dựng công dân số.

Bởi suy cho cùng, mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số không phải là có thêm nhiều phần mềm hay nhiều trung tâm dữ liệu hiện đại. Giá trị thực sự nằm ở chỗ người dân được phục vụ nhanh hơn, minh bạch hơn; doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí; còn đội ngũ cán bộ có thêm công cụ để làm việc hiệu quả hơn.

Sau một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp, những nền tảng đó đang dần được hình thành. Tuy nhiên, để chuyển đổi số thực sự trở thành "chìa khóa" mở cánh cửa của nền hành chính hiện đại, vẫn còn nhiều điểm nghẽn cần tiếp tục tháo gỡ. Đó là câu chuyện về hoàn thiện thể chế, chuẩn hóa dữ liệu, bảo đảm an toàn thông tin, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực số và xây dựng văn hóa số trong toàn xã hội.

Chỉ khi những mắt xích ấy được kết nối đồng bộ, chuyển đổi số mới không chỉ là khẩu hiệu hay mục tiêu chiến lược mà trở thành động lực thực sự giúp chính quyền địa phương hai cấp vận hành hiệu quả, kiến tạo phát triển và phục vụ người dân ngày một tốt hơn.

Quan điểm này cũng được Chính phủ nhấn mạnh tại Hội nghị toàn quốc sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp diễn ra ngày 1/7. Phát biểu tại hội nghị, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho rằng, nếu thực hiện tốt ba yếu tố gồm chất lượng chính quyền cấp xã, chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức và năng lực quản trị số dựa trên dữ liệu, mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ vận hành hiệu quả hơn.

Theo Phó Thủ tướng, trong thời gian tới, Chính phủ sẽ tiếp tục đổi mới quản trị quốc gia trên cơ sở đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, phân định rõ thẩm quyền gắn với chuyển đổi số, xây dựng Chính phủ số và chính quyền số.

“

Chuyển đổi số tiếp tục được xác định là công cụ đổi mới căn bản phương thức quản trị, hướng tới phát triển Chính phủ số, chính quyền số, xã hội số và công dân số, dữ liệu dùng chung và điều hành quốc gia dựa trên dữ liệu, bằng chứng và kết quả theo thời gian thực

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà

Hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực để chuyển đổi số thực sự trở thành "chìa khóa" của nền hành chính hiện đại

Nhìn lại chặng đường một năm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp có thể thấy, chuyển đổi số đã và đang đóng vai trò như "chất keo" gắn kết các mắt xích trong bộ máy hành chính. Những kết quả bước đầu từ Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Ninh Bình, Vĩnh Long, Huế, Đồng Tháp hay nhiều địa phương khác cho thấy khi hạ tầng số được đầu tư đồng bộ, dữ liệu được kết nối thông suốt và quy trình được chuẩn hóa trên môi trường điện tử, hiệu quả quản trị được nâng lên rõ rệt. Tuy nhiên, phía sau những kết quả tích cực ấy vẫn còn không ít thách thức cần tiếp tục tháo gỡ nếu muốn chuyển đổi số thực sự trở thành nền tảng của một nền hành chính hiện đại.

Thực tế cho thấy, quá trình vận hành chính quyền địa phương hai cấp đang đặt ra yêu cầu rất cao đối với chính quyền cơ sở. Sau khi không còn cấp huyện, nhiều nhiệm vụ được chuyển giao trực tiếp xuống cấp xã, phường. Điều này không chỉ đồng nghĩa với việc khối lượng công việc tăng lên mà còn kéo theo yêu cầu cao hơn về trình độ quản trị, khả năng khai thác dữ liệu và sử dụng các nền tảng số của đội ngũ cán bộ, công chức.

Ở nhiều địa phương, đặc biệt là các xã vùng sâu, vùng xa, miền núi hoặc hải đảo, năng lực số của đội ngũ cán bộ vẫn chưa đồng đều. Không ít cán bộ đã quen với phương thức xử lý hồ sơ giấy trong nhiều năm nên cần thêm thời gian để thích nghi với quy trình điện tử, chữ ký số, phần mềm quản lý hay các nền tảng điều hành trực tuyến. Trong khi đó, sự phát triển của công nghệ lại diễn ra rất nhanh, đòi hỏi quá trình đào tạo, cập nhật kỹ năng phải được thực hiện thường xuyên thay vì chỉ dừng lại ở các lớp tập huấn ngắn hạn.

Bên cạnh yếu tố con người, việc liên thông dữ liệu giữa các bộ, ngành và địa phương tuy đã đạt nhiều kết quả tích cực nhưng vẫn còn những khoảng trống cần tiếp tục hoàn thiện. Một số cơ sở dữ liệu chuyên ngành chưa được chuẩn hóa hoàn toàn, dẫn đến tình trạng cùng một thông tin nhưng được cập nhật theo nhiều chuẩn khác nhau, gây khó khăn cho việc chia sẻ và khai thác. Ở một số lĩnh vực, dữ liệu vẫn tồn tại dưới dạng "đóng", khiến việc kết nối với các nền tảng dùng chung chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng, giai đoạn tiếp theo của chuyển đổi số cần chuyển trọng tâm từ "xây dựng hệ thống" sang "quản trị dữ liệu". Nếu dữ liệu được ví như "nguồn tài nguyên mới" thì việc chuẩn hóa, làm sạch, cập nhật và chia sẻ dữ liệu sẽ quyết định chất lượng của các quyết định quản lý. Một hệ thống công nghệ hiện đại nhưng dữ liệu thiếu chính xác hoặc không được cập nhật thường xuyên sẽ khó phát huy hiệu quả, thậm chí có thể dẫn đến những quyết định sai lệch.

Một vấn đề khác không thể bỏ qua là bảo đảm an toàn, an ninh mạng. Khi ngày càng nhiều hoạt động quản lý nhà nước được thực hiện trên môi trường số, lượng dữ liệu cá nhân, dữ liệu hành chính và dữ liệu chuyên ngành được lưu trữ, chia sẻ ngày càng lớn thì nguy cơ mất an toàn thông tin cũng gia tăng. Vì vậy, đầu tư cho chuyển đổi số không chỉ là đầu tư máy chủ, đường truyền hay phần mềm mà còn phải đầu tư đồng bộ cho các giải pháp bảo mật, hệ thống giám sát an ninh mạng và nâng cao nhận thức của cán bộ, công chức về an toàn thông tin.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị được xem là kim chỉ nam quan trọng, mở ra không gian phát triển mới cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết không chỉ nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, tháo gỡ các điểm nghẽn về cơ chế, chính sách mà còn đặt mục tiêu đưa khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng mới của đất nước. Đối với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đây là nền tảng quan trọng để các địa phương tiếp tục đổi mới phương thức quản trị, nâng cao chất lượng phục vụ người dân và doanh nghiệp.

Song song với việc hoàn thiện thể chế, việc đầu tư cho nguồn nhân lực số cũng cần được coi là nhiệm vụ trọng tâm. Trong nhiều năm qua, chúng ta thường nhấn mạnh đến chuyển đổi số như một cuộc cách mạng công nghệ, nhưng trên thực tế, đây trước hết là cuộc cách mạng về con người và phương thức làm việc. Công nghệ có thể được mua sắm, nền tảng có thể được xây dựng, nhưng để các hệ thống ấy vận hành hiệu quả thì đội ngũ cán bộ phải có tư duy số, kỹ năng số và sẵn sàng thay đổi.

Điều đó cũng đúng với người dân và doanh nghiệp. Chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi người dân không còn xem dịch vụ công trực tuyến là một lựa chọn, mà trở thành phương thức giao dịch mặc định với cơ quan nhà nước. Khi doanh nghiệp có thể thực hiện các thủ tục đầu tư, đăng ký kinh doanh, kê khai thuế hay tiếp cận các dịch vụ công hoàn toàn trên môi trường số; khi người dân có thể giải quyết các thủ tục hộ tịch, đất đai, bảo hiểm, y tế chỉ bằng vài thao tác trên điện thoại thông minh, lúc đó giá trị của chuyển đổi số mới được hiện thực hóa một cách trọn vẹn.

“

Có thể nói, sau một năm triển khai, mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã tạo ra những thay đổi quan trọng trong tổ chức bộ máy và phương thức quản trị. Song, thành công của mô hình này sẽ không chỉ được đo bằng số lượng đầu mối được tinh gọn hay số lượng thủ tục được phân cấp, mà còn được đánh giá qua chất lượng phục vụ người dân, hiệu quả điều hành của chính quyền và khả năng thích ứng với những yêu cầu phát triển mới.

Trong tiến trình ấy, chuyển đổi số không còn là nhiệm vụ của riêng ngành công nghệ thông tin hay của một cơ quan chuyên trách, mà là nhiệm vụ chung của cả hệ thống chính trị. Từ việc xây dựng hạ tầng số, hoàn thiện thể chế, phát triển dữ liệu, bảo đảm an toàn thông tin đến đào tạo nguồn nhân lực và hình thành văn hóa số đều cần được triển khai đồng bộ, nhất quán và lâu dài.

Có một thực tế dễ nhận thấy là những địa phương đi đầu trong chuyển đổi số cũng chính là những địa phương đang tạo được sự thay đổi mạnh mẽ trong cải cách hành chính và thu hút đầu tư. Điều đó cho thấy chuyển đổi số không chỉ giúp chính quyền làm việc hiệu quả hơn mà còn tạo ra môi trường phát triển thuận lợi cho doanh nghiệp, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân và tăng năng lực cạnh tranh của địa phương.

Từ những mô hình thực tiễn ở Hà Nội với việc phân cấp mạnh cho cơ sở; Thành phố Hồ Chí Minh với nền hành chính số hướng tới phục vụ; Vĩnh Long với trung tâm điều hành thông minh; Ninh Bình với các ki-ốt hành chính công; Đà Nẵng và Huế với hệ thống dữ liệu và điều hành số; Đồng Tháp với mạng lưới tổ công nghệ số cộng đồng hay Khánh Hòa với việc mở rộng dịch vụ công trực tuyến, có thể thấy một bức tranh chung đang dần hình thành:

“

Chuyển đổi số không còn là mục tiêu ở phía trước mà đã trở thành phương thức vận hành của nền hành chính hiện đại.

Trong kỷ nguyên số, lợi thế của một quốc gia không chỉ nằm ở nguồn tài nguyên thiên nhiên hay quy mô dân số, mà còn được quyết định bởi năng lực quản trị. Một nền hành chính vận hành trên dữ liệu, được kết nối bằng công nghệ và lấy người dân làm trung tâm sẽ tạo ra sức bật mới cho phát triển kinh tế - xã hội.

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính là một phép thử quan trọng đối với năng lực đổi mới của nền hành chính Việt Nam. Và trong phép thử ấy, chuyển đổi số đã chứng minh vai trò không thể thay thế. Không chỉ giúp bộ máy tinh gọn vận hành thông suốt, chuyển đổi số còn mở ra phương thức quản trị mới, minh bạch hơn, hiệu quả hơn và gần dân hơn.

Đó cũng là con đường tất yếu để xây dựng một nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại, liêm chính, phục vụ, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới; đồng thời hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số, đưa Việt Nam tiến nhanh hơn trên hành trình phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Người dân được gì sau một năm chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động? (Bài 4)