Quy hoạch sông Hồng: Mở không gian xanh, giữ trục sinh thái của Thủ đô

Đưa sông Hồng trở lại trung tâm không gian xanh của Hà Nội

Trong quá trình đô thị hóa, sông Hồng từng được nhìn nhận chủ yếu như ranh giới tự nhiên và hành lang cần kiểm soát bởi hệ thống đê điều. Không gian hai bên sông chưa được kết nối đầy đủ với cấu trúc đô thị, hạ tầng còn thiếu đồng bộ, trong khi tình trạng lấn chiếm, sử dụng đất chưa đúng quy định, tập kết rác thải và suy giảm cảnh quan vẫn tồn tại.

Trong định hướng phát triển Thủ đô theo hướng xanh, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu, sông Hồng được xác định là một trong những trục động lực quan trọng. Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng vừa là trục không gian xanh trung tâm, vừa gắn với phát triển kinh tế, thương mại, dịch vụ và các hoạt động văn hóa, sáng tạo.

Điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng mở ra cách tiếp cận mới, đưa dòng sông trở thành một phần của cấu trúc đô thị, đồng thời hình thành hành lang xanh gắn với cảnh quan, sinh thái và không gian công cộng. Phạm vi nghiên cứu kéo dài khoảng 40 km, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, với diện tích khoảng 11.418 ha. Khu vực này có khoảng 3.626 ha mặt nước, chiếm 30% diện tích nghiên cứu, trong đó mặt nước sông khoảng 3.378 ha. Đất sản xuất nông nghiệp khoảng 5.741 ha, tương đương 50% diện tích.

Với cấu trúc đặc thù này, sông Hồng không chỉ là không gian phát triển đô thị mà còn sở hữu quỹ tài nguyên sinh thái đáng kể. Mặt nước, bãi sông, đất nông nghiệp và các không gian tự nhiên, nếu được bảo vệ hợp lý, có thể trở thành cấu phần quan trọng của hạ tầng xanh, góp phần điều hòa vi khí hậu, giảm hiệu ứng đảo nhiệt và nâng cao chất lượng môi trường sống.

Theo định hướng, hai bên sông sẽ từng bước hình thành hệ thống công viên văn hóa - sinh thái, công viên chuyên đề, đường dạo cảnh quan, không gian cộng đồng, khu vui chơi và thể thao. Đặc biệt, các vùng mặt nước và không gian tự nhiên ven sông còn có vai trò điều tiết nước, hỗ trợ thoát nước khi xảy ra mưa lớn, qua đó tăng khả năng chống chịu của đô thị trước thời tiết cực đoan.

Tư duy chuyển từ đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông” vì vậy không chỉ tạo diện mạo mới mà còn mở rộng khả năng tiếp cận của người dân với cây xanh, mặt nước và các giá trị sinh thái.

Tuy nhiên, mở không gian ven sông cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ xây dựng và sử dụng đất. Hành lang xanh chỉ có giá trị khi cây xanh, mặt nước, bãi sông và không gian tự nhiên được bảo vệ lâu dài. Nếu khai thác quỹ đất vượt quá giới hạn sinh thái, mục tiêu đô thị xanh có thể bị triệt tiêu bởi chính quá trình đô thị hóa.

Vì vậy, thách thức lớn nhất của quy hoạch sông Hồng không chỉ là tạo thêm không gian phát triển, mà là xác lập giới hạn phù hợp với tự nhiên, bảo đảm dòng chảy, không gian thoát lũ và hành lang sinh thái. Đây sẽ là nền tảng để sông Hồng thực sự trở thành trục xanh, góp phần xây dựng Hà Nội thích ứng và phát triển bền vững.

Không đánh đổi không gian thoát lũ lấy phát triển đô thị

Trong điều chỉnh Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng, an toàn phòng chống lũ và sinh thái được xác định là những giá trị cốt lõi bên cạnh hạ tầng, chuyển đổi chức năng, phát triển kinh tế và văn hóa.

Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng bởi mọi thay đổi về không gian ven sông đều có thể tác động đến dòng chảy, khả năng thoát lũ và hệ sinhTheo định hướng, việc phát triển hai bên sông phải phù hợp với địa hình tự nhiên, hạn chế tác động tiêu cực và bảo đảm không gian thoát lũ theo quy hoạch phòng chống lũ, quy hoạch đê điều đã được phê duyệt. Nguyên tắc được đặt ra là không thu hẹp không gian thoát lũ, không xây dựng đê mới nằm trong đê cũ.

Một số giải pháp như công trình cảnh quan có thể tháo dỡ, đê lũ sinh thái dạng bậc thang hay vườn mưa được định hướng nhằm tăng khả năng thích ứng với điều kiện tự nhiên. Cách tiếp cận này cho thấy quy hoạch đang hướng tới việc kết hợp hạ tầng kỹ thuật với các giải pháp dựa vào tự nhiên, thay vì chỉ phụ thuộc vào các công trình hạ tầng cứng.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng nguy cơ thời tiết cực đoan, giữ lại vùng trũng, mặt nước, bãi sông và hành lang cây xanh có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng chống chịu của đô thị. Đây không chỉ là những khoảng không gian cảnh quan mà còn góp phần điều tiết nước, hỗ trợ thoát lũ và tạo không gian sinh thái cho thành phố.

Vì vậy, nguyên tắc không thu hẹp không gian thoát lũ cần được xem là giới hạn phát triển xuyên suốt quá trình triển khai quy hoạch, thay vì chỉ dừng ở yêu cầu trong đồ án.

Cùng với phòng chống lũ, hệ thống giao thông ven sông được định hướng phát triển đồng bộ, kết nối đường bộ, đường thủy và đường sắt đô thị, tăng khả năng tiếp cận hai bờ. Tuy nhiên, mở rộng hạ tầng cũng cần đi kèm kiểm soát mật độ xây dựng và bảo vệ không gian xanh, mặt nước. Nếu hạ tầng phát triển quá nhanh mà thiếu kiểm soát, chính những giá trị sinh thái tạo nên sức hấp dẫn của trục sông Hồng có thể bị suy giảm.

Quá trình tổ chức lại không gian cũng liên quan trực tiếp đến đời sống của gần 280.000 người đang sinh sống trong khu vực nghiên cứu và khoảng 5.741 ha đất sản xuất nông nghiệp. Vì vậy, chuyển đổi không gian cần gắn với sinh kế, tái định cư, hạ tầng xã hội và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu, hạn chế những tác động không mong muốn đối với cộng đồng.

Sông Hồng đồng thời là không gian giàu giá trị văn hóa, lịch sử với 123 công trình di tích. Việc kết nối các di sản với công viên, đường dạo, không gian mặt nước và các hoạt động du lịch có thể hình thành hành lang văn hóa - sinh thái đặc trưng của Thủ đô. Tuy nhiên, khai thác du lịch cũng cần đi cùng bảo vệ cảnh quan và kiểm soát sức chịu tải môi trường.

Từ góc độ môi trường, giá trị lâu dài của quy hoạch sông Hồng không nằm ở số lượng công trình được xây dựng, mà ở khả năng giữ được không gian tự nhiên giữa lòng đô thị. Cây xanh, mặt nước, bãi sông, đất nông nghiệp và hành lang thoát lũ cần được xem là những tài sản môi trường cần bảo vệ. Sông Hồng chỉ có thể trở thành trục xanh của Hà Nội khi phát triển được đặt trong giới hạn của tự nhiên. Đây cũng là phép thử đối với tư duy quy hoạch đô thị: Mở rộng không gian phát triển nhưng không đánh đổi khả năng thoát lũ, bảo vệ hệ sinh thái và chất lượng sống của cộng đồng.

Hà Nội lấy ý kiến quy hoạch sông Hồng, triển khai đại lộ cảnh quan gần 737.000 tỷ đồng