Sự thay đổi trong văn hóa lì xì: Từ tiền mặt đến lì xì số

Theo truyền thống, sáng mùng Một Tết, các gia đình quây quần bên nhau, con cháu thắp hương tổ tiên, chúc Tết ông bà, cha mẹ bằng những lời chúc tốt đẹp nhất. Đáp lại, người lớn trao cho trẻ nhỏ những phong bao lì xì đỏ thắm - món quà mang ý nghĩa lấy may đầu năm, cầu chúc bình an, khỏe mạnh và hanh thông trong năm mới. Với không ít người, đặc biệt là trẻ em, tiền mừng tuổi luôn là một trong những điều được mong chờ nhất mỗi dịp Tết đến.

Tuy nhiên, vượt lên trên giá trị vật chất, lì xì trước hết là một hành vi văn hóa mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc. Chiếc phong bao đỏ không chỉ chứa đựng tiền mừng tuổi mà còn gửi gắm những lời chúc phúc, những mong ước tốt lành cho người nhận. Ý nghĩa của phong tục này không nằm ở số tiền nhiều hay ít, mà ở tấm lòng, ở thiện chí của người trao gửi.

Theo quan niệm dân gian, phong bao lì xì còn tượng trưng cho sự kín đáo, tế nhị. Người nhận không mở bao lì xì ngay trước mặt người tặng để tránh sự so bì, tị nạnh, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với tấm lòng của người trao. Trong dòng chảy văn hóa ấy, con cháu chúc ông bà sống lâu trăm tuổi, ông bà mừng tuổi con cháu với mong muốn học hành tiến bộ, làm ăn phát đạt, trẻ em hay ăn chóng lớn, mạnh khỏe, ngoan ngoãn.

Trong những ngày Tết, không chỉ mối quan hệ trong gia đình được kết nối qua những phong bao lì xì. Khi họ hàng, bạn bè đến chúc Tết, con cháu còn nhỏ tuổi đều được chủ nhà mừng tuổi, nhiều hay ít tùy điều kiện và hoàn cảnh. Ngược lại, khách đến nhà cũng mừng tuổi cho con cháu của gia chủ. Vì vậy, tiền lì xì thường là những tờ tiền mệnh giá nhỏ, đôi khi kèm cả tiền lẻ, mang ý nghĩa “dư dả”, “tiền ra tiền vào”, cầu mong tài lộc sinh sôi trong năm mới.

Lý giải về nguồn gốc của phong tục này, ThS. Nguyễn Văn Phương, giảng viên Khoa Văn hóa – Du lịch (ĐH Thủ Đô Hà Nội) cho biết, lì xì hay mừng tuổi là một phong tục lâu đời trong văn hóa phương Đông. Phong tục này bắt nguồn từ Trung Hoa thời thượng cổ và theo quá trình giao thoa văn hóa đã lan tỏa sang Việt Nam cùng nhiều quốc gia Đông Á khác.

Tuy nhiên, khi du nhập vào Việt Nam, tục mừng tuổi đã có những biến đổi phù hợp với bản sắc văn hóa dân tộc. Nếu như trong xã hội Trung Hoa cổ đại, mừng tuổi chủ yếu là hành động của bề trên ban phát phúc lành cho người dưới, thể hiện vai trò giáo huấn và bảo ban, thì ở Việt Nam, mừng tuổi mang tính hai chiều. Không chỉ người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ, mà con cháu cũng mừng tuổi ông bà, cha mẹ như một cách bày tỏ lòng hiếu thảo, sự kính trọng. Đây chính là sự tiếp thu có chọn lọc và sáng tạo, làm giàu thêm giá trị của phong tục truyền thống.

ThS. Nguyễn Văn Phương nhấn mạnh, bản chất của việc lì xì không nằm ở số tiền được trao mà nằm ở ý nghĩa tinh thần tốt đẹp, lời chúc may mắn của người lớn dành cho trẻ em và lời chúc sức khỏe, trường thọ của người trẻ dành cho người già. Ông cũng cho rằng, quan niệm “mừng tuổi càng nhiều tiền thì càng may mắn” là cách hiểu sai lệch, nếu lan rộng trong giới trẻ sẽ làm phai nhạt ý nghĩa nhân văn vốn có của phong tục này.

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, tục lì xì cũng đang chứng kiến những thay đổi đáng kể. Những năm gần đây, hình thức lì xì online hay lì xì điện tử ngày càng trở nên phổ biến, đặc biệt trong bối cảnh nhiều người không thể trực tiếp gặp gỡ nhau trong dịp Tết. Thay vì những phong bao đỏ truyền thống, tiền mừng tuổi được chuyển qua các ứng dụng ngân hàng, ví điện tử với giao diện bắt mắt, kèm theo những lời chúc Tết được cá nhân hóa.

Theo ThS. Lê Nam, chuyên gia công nghệ tại Trường ĐH Công nghệ Thông tin (ĐHQG TP.HCM), xu hướng công nghệ lên ngôi khiến việc lì xì online trở thành một lựa chọn thuận tiện và phù hợp với nhịp sống hiện đại. Hầu hết các ngân hàng và công ty tài chính hiện nay đều tích hợp tính năng lì xì điện tử, giúp người dùng dễ dàng trao gửi lời chúc đầu năm chỉ với vài thao tác trên điện thoại thông minh.

Dẫu vậy, bên cạnh sự tiện lợi, lì xì điện tử cũng tiềm ẩn không ít rủi ro, đặc biệt là nguy cơ lộ thông tin cá nhân, bị chiếm đoạt tiền trong tài khoản nếu người dùng thiếu cảnh giác. Các chuyên gia khuyến cáo, khi sử dụng hình thức lì xì online, người dân cần lựa chọn những nền tảng uy tín, bảo mật cao và tuyệt đối không chia sẻ mã xác thực, thông tin cá nhân cho người khác.

Nhìn nhận về sự phát triển của phong tục lì xì trong bối cảnh hiện đại, ThS. Nguyễn Thanh Hải, chuyên gia văn hóa (ĐH Văn hóa TP.HCM) cho rằng, lì xì ngày Tết không đơn thuần là việc trao tặng tiền mà còn là cách con người gìn giữ và truyền tải những giá trị văn hóa truyền thống. Để phong tục này phát triển bền vững, cần có sự dung hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về những rủi ro công nghệ.

Theo ông Hải, lì xì điện tử có thể xem là một cách làm mới phong tục, nhưng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được sử dụng một cách an toàn, văn minh và không làm mất đi giá trị tinh thần cốt lõi. Dù hình thức có thay đổi, lì xì ngày Tết vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa người Việt - đó là biểu tượng của sự may mắn, gắn kết và yêu thương.

Trong dòng chảy của thời đại số, sự thích nghi và kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại không chỉ giúp phong tục lì xì thêm phong phú, mà còn phản ánh tinh thần sáng tạo, trách nhiệm của mỗi người trước những đổi thay của xã hội.

Song song với xu hướng hiện đại, nhiều gia đình vẫn gìn giữ thói quen lì xì truyền thống bằng những phong bao đỏ thắm. Hình ảnh người lớn trao tận tay trẻ nhỏ những phong bao lì xì vẫn mang lại không khí Tết ấm áp, gần gũi và tạo nên niềm vui khó thay thế, nhất là với trẻ em. Không ít gia đình còn cầu kỳ lựa chọn các mệnh giá tiền mang ý nghĩa may mắn như 68 (lộc phát), 86 (phát lộc) hoặc sử dụng tiền lưu niệm để tăng thêm giá trị tinh thần cho món quà đầu năm.

Đáng chú ý, trong xu hướng sống xanh và tiêu dùng bền vững, các loại bao lì xì làm từ giấy kraft, giấy tái chế hay tự thiết kế đang ngày càng được ưa chuộng. Việc này không chỉ góp phần giảm thiểu rác thải nhựa mà còn mang đến sự độc đáo, cá nhân hóa và thể hiện ý thức bảo vệ môi trường của người sử dụng.

Mời quý độc giả đón đọc giai phẩm Xuân Bính Ngọ 2026 đặc biệt của Tạp chí Môi trường và Cuộc sống