Công nghệ xanh mở đường nâng giá trị đặc sản vùng cao

Công nghệ phải đi cùng năng lực vận hành

Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã mở ra động lực mới để ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nâng giá trị đặc sản vùng cao, thúc đẩy chế biến sâu và mở rộng thị trường. Thông tin chia sẻ tại Toạ đàm “Ứng dụng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trong sản xuất, phân phối và phát triển đặc sản, sản phẩm vùng cao” mới đây, ông Phạm Quyết Tiến, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghệ hỗ trợ nông nghiệp, điểm nghẽn lớn của sản xuất vùng cao không chỉ nằm ở máy móc mà còn ở việc thiếu một hệ thống công nghệ đồng bộ, phù hợp với quy mô và điều kiện từng vùng.

Sản xuất còn phân tán, giống và quy trình canh tác chưa được chuẩn hóa; trong khi kiểm soát chất lượng, sơ chế, bảo quản, chế biến và truy xuất nguồn gốc còn hạn chế. Điều này khiến nhiều sản phẩm mới dừng ở dạng nguyên liệu thô, khó nâng cao giá trị gia tăng và dễ phát sinh hao hụt trong quá trình bảo quản, tiêu thụ.

Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có thể tạo chuyển biến ở bốn khâu: chuẩn hóa giống và quy trình sản xuất; cơ giới hóa, giám sát chất lượng; ứng dụng công nghệ sau thu hoạch, bảo quản và chế biến sâu; số hóa vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn hóa sản phẩm.

Đáng chú ý, công nghệ sau thu hoạch và chế biến sâu không chỉ giúp nâng giá trị nông sản mà còn có thể góp phần sử dụng hiệu quả hơn nguồn nguyên liệu, hạn chế tổn thất trong quá trình lưu thông. Với những sản phẩm có tính mùa vụ cao, kéo dài thời gian bảo quản cũng đồng nghĩa với việc mở rộng thời gian tiêu thụ, giảm áp lực phải bán sản phẩm trong thời gian ngắn.

Theo ông Tiến, việc lựa chọn công nghệ không nên chạy theo những giải pháp đắt tiền mà cần căn cứ vào điều kiện thực tế, chi phí đầu tư và khả năng vận hành của địa phương. Khi công nghệ gắn với tiêu chuẩn sản phẩm và đầu ra thị trường, người dân có thêm động lực ứng dụng, doanh nghiệp có cơ sở đầu tư, qua đó từng bước hình thành chuỗi sản xuất hàng hóa bền vững.

Từ thực tế sản xuất, đại diện Hợp tác xã Lộc Thúy Quỳnh Farm, cho biết ứng dụng công nghệ đã giúp hợp tác xã chế biến sâu thanh long, kéo dài thời gian bảo quản, nâng giá trị sản phẩm và mở rộng cơ hội tham gia các chuỗi phân phối, hướng tới xuất khẩu. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn gặp nhiều khó khăn về vốn, nhân lực, kỹ năng số và khả năng vận hành công nghệ.

Việc ghi chép nhật ký sản xuất, truy xuất nguồn gốc còn khó đối với một bộ phận nông dân lớn tuổi; trong khi vận hành dây chuyền công nghiệp đòi hỏi nhân lực có chuyên môn. Hợp tác xã cũng phải cân đối sản lượng với nhu cầu thị trường, tổ chức bán hàng trên các nền tảng thương mại điện tử và đáp ứng yêu cầu của khách hàng quốc tế.

Thời gian tới, hợp tác xã định hướng tiếp tục đầu tư công nghệ để phát triển các sản phẩm chế biến sâu, trước mắt là mì thanh long thịt bò hầm ăn liền, hướng tới đầu tư dây chuyền sản xuất mì ăn liền và mở rộng xuất khẩu.

Ông Phạm Quyết Tiến nhấn mạnh, chuyển giao công nghệ không nên dừng ở việc bàn giao máy móc mà phải là quá trình đồng hành, từ thiết kế, thử nghiệm, đo lường hiệu quả, điều chỉnh quy trình đến đào tạo thực hành và xây dựng đội ngũ kỹ thuật nòng cốt tại hợp tác xã, địa phương.

Đồng thời, cần tính đến khả năng vận hành sau chuyển giao, bao gồm bảo trì, vật tư thay thế, sản lượng hòa vốn và đầu ra sản phẩm. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi phù hợp với điều kiện tự nhiên, quy mô vùng nguyên liệu, tập quán canh tác, khả năng đầu tư và trình độ vận hành của địa phương.

Truy xuất nguồn gốc và thị trường số

Ở khâu phân phối, ông Bùi Quang Cường, Trưởng Ban Phát triển nguồn nhân lực, Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, cho rằng điểm nghẽn lớn của sản phẩm vùng cao không hẳn nằm ở chất lượng mà còn ở khả năng đưa sản phẩm lên thị trường số.

Bên cạnh bao bì, nhãn mác và câu chuyện thương hiệu, các chủ thể cần xác định đúng nhóm khách hàng mục tiêu, lựa chọn kênh tiếp cận phù hợp và tổ chức đồng bộ các khâu từ định giá, nội dung, bán hàng, thanh toán, logistics đến chăm sóc khách hàng.

Truy xuất nguồn gốc và thông tin minh bạch cũng là nền tảng tạo niềm tin với người tiêu dùng. Trên thương mại điện tử, khách hàng ngày càng quan tâm không chỉ đến sản phẩm mà còn đến chất lượng, quy trình sản xuất và những giá trị phía sau sản phẩm. Đây cũng là điểm giao thoa giữa chuyển đổi số và sản xuất bền vững. Khi thông tin về vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất và chất lượng được số hóa, các hợp tác xã, doanh nghiệp có thể quản lý chuỗi sản xuất rõ ràng hơn, đồng thời cung cấp thông tin minh bạch cho thị trường.

Theo ông Cường, thương mại điện tử cần phát triển theo hướng bền vững, chú trọng giảm tác động môi trường từ bao bì và hoạt động logistics. Đây là vấn đề cần được tính đến ngay từ quá trình thiết kế sản phẩm, lựa chọn phương thức đóng gói và tổ chức phân phối.

Thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW, Viện Nghiên cứu Công nghệ hỗ trợ nông nghiệp định hướng ưu tiên các gói giải pháp công nghệ theo chuỗi giá trị, gắn vùng nguyên liệu với sản xuất, sơ chế, bảo quản, chế biến, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường. Các mô hình được định hướng triển khai ngay tại vùng sản xuất, lấy hợp tác xã hoặc doanh nghiệp làm hạt nhân và đánh giá bằng những chỉ số cụ thể về năng suất, chất lượng, chi phí, hao hụt, giá bán và thu nhập.

Với sản phẩm vùng cao, bài toán công nghệ vì thế không chỉ là đầu tư thêm máy móc. Đó là quá trình tổ chức lại chuỗi giá trị theo hướng hiệu quả hơn, giảm hao hụt, nâng giá trị nguyên liệu, minh bạch thông tin và từng bước giảm tác động môi trường trong sản xuất, đóng gói, vận chuyển. Khi công nghệ được lựa chọn đúng nhu cầu, đi cùng năng lực vận hành và thị trường, đặc sản vùng cao có thêm cơ hội chuyển từ sản phẩm nguyên liệu sang hàng hóa có giá trị gia tăng cao, đồng thời tạo nền tảng cho một hệ sinh thái sản xuất và phân phối bền vững hơn.

Các trường đại học đẩy mạnh chuyển giao công nghệ thúc đẩy công nghệ xanh