Ưu tiên công nghệ xanh, tiết kiệm năng lượng trong mua sắm công để thúc đẩy phát triển bền vững

Mở rộng dư địa cho chuyển đổi xanh

Mua sắm công xanh là hoạt động trong đó các cơ quan, tổ chức thuộc khu vực công ưu tiên lựa chọn sản phẩm, dịch vụ hoặc công trình đáp ứng các tiêu chí về môi trường nhằm giảm tác động tiêu cực đến hệ sinh thái, thúc đẩy phát triển bền vững và khuyến khích doanh nghiệp áp dụng các giải pháp sản xuất thân thiện với môi trường.

Theo Chương trình Phát triển Liên Hợp quốc (UNDP) và Ủy ban châu Âu, mua sắm công xanh là quá trình các cơ quan từ Trung ương đến địa phương cân nhắc các yếu tố môi trường trong toàn bộ vòng đời của hàng hóa, dịch vụ và công trình khi đưa ra quyết định mua sắm. Mục tiêu là giảm phát thải khí nhà kính, sử dụng năng lượng hiệu quả và hạn chế tác động đến môi trường so với những sản phẩm, dịch vụ có cùng chức năng nhưng không đáp ứng tiêu chí xanh.

TS. Hồ Công Hòa, Phó Trưởng ban Nghiên cứu các vấn đề xã hội, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), cho rằng mua sắm công xanh là hình thức mua sắm có điều kiện, trong đó các yêu cầu về môi trường được lồng ghép xuyên suốt từ khâu lập kế hoạch, lựa chọn dự án, lựa chọn nhà thầu đến triển khai, giám sát và đánh giá.

Theo các chuyên gia, đây không chỉ là hoạt động mua sắm đơn thuần mà còn là chiến lược dài hạn nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách, tối ưu hóa tài nguyên và tạo động lực cho nền kinh tế tuần hoàn. Việc ưu tiên các sản phẩm xanh góp phần ứng phó biến đổi khí hậu, bảo vệ hệ sinh thái, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hình thành lực lượng lao động có kỹ năng đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.

Đối với Việt Nam, yêu cầu phát triển kinh tế song hành với bảo vệ môi trường đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ đã tạo động lực tăng trưởng nhưng cũng làm gia tăng áp lực lên tài nguyên, môi trường và khí hậu.

Ngân hàng Thế giới đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết cực đoan, nước biển dâng, xâm nhập mặn và ô nhiễm môi trường đang tạo ra nhiều thách thức đối với mục tiêu phát triển bền vững. Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu cho thấy ô nhiễm không khí gây thiệt hại tương đương khoảng 5-7% GDP mỗi năm, đồng thời ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng.

Sau cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 tại Hội nghị COP26, Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp để hiện thực hóa mục tiêu này. Trong đó, mua sắm công xanh được xem là công cụ chính sách có sức lan tỏa lớn.

Theo nhiều chuyên gia, quy mô chi tiêu công chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng chi ngân sách nhà nước. Vì vậy, khi các cơ quan nhà nước ưu tiên sử dụng sản phẩm và dịch vụ thân thiện với môi trường sẽ tạo ra lực cầu lớn cho thị trường xanh, khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, phát triển sản phẩm tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và thúc đẩy sự hình thành các ngành công nghiệp xanh.

Những năm gần đây, nhận thức về vai trò của mua sắm công xanh tại Việt Nam đã có nhiều chuyển biến tích cực. Việc đưa các tiêu chí môi trường vào hoạt động đấu thầu và mua sắm không chỉ thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong bảo vệ môi trường mà còn góp phần thực hiện Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh, các cam kết quốc tế về khí hậu và mục tiêu phát triển bền vững.

Đặt nền móng cho tăng trưởng xanh

Khác với phương thức mua sắm truyền thống chỉ ưu tiên giá thành, mua sắm công xanh hướng tới các tiêu chí như tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, sử dụng vật liệu có nguồn gốc bền vững và khả năng tái chế. Từ thiết bị văn phòng, phương tiện vận chuyển đến các công trình xây dựng đều được lựa chọn theo định hướng bảo vệ môi trường, tiết kiệm chi phí trong dài hạn và góp phần thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Trên thực tế, nhiều địa phương đã triển khai mô hình này. Tại thành phố Huế, các cơ quan hành chính ưu tiên sử dụng điều hòa và đèn LED đạt Nhãn năng lượng 5 sao. Ở Phú Thọ, tiêu chí xanh được đưa vào các gói thầu nông nghiệp, điển hình là hệ thống tưới tiết kiệm cho cây chè. Trong khi đó, tỉnh Tuyên Quang đã đưa xe điện vào phục vụ tại Khu du lịch sinh thái Na Hang nhằm giảm phát thải và nâng cao chất lượng dịch vụ.

Theo Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2035 tỷ lệ mua sắm công xanh đạt ít nhất 35% tổng giá trị mua sắm công; đồng thời có tối thiểu 10 đô thị phê duyệt và triển khai đề án phát triển đô thị tăng trưởng xanh theo hướng đô thị thông minh, bền vững.

Khung pháp lý cho hoạt động này cũng đang từng bước được hoàn thiện. Điều 142 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định trách nhiệm của các bộ, ngành và UBND cấp tỉnh trong việc lồng ghép kinh tế tuần hoàn vào chiến lược, quy hoạch và kế hoạch phát triển; tăng cường quản lý, tái sử dụng và tái chế chất thải. Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021-2030 cũng nhấn mạnh các chính sách thúc đẩy mua sắm công xanh. Cùng với đó, Luật Đấu thầu đã bổ sung các quy định về mua sắm bền vững và cơ chế ưu đãi đối với nhà thầu, nhà đầu tư đáp ứng tiêu chí môi trường.

Nhiều chương trình đào tạo, hội thảo và sáng kiến hợp tác quốc tế thời gian qua đã góp phần nâng cao năng lực của cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong việc triển khai mua sắm công xanh.

Một số mô hình tiêu biểu đã được triển khai như hệ thống xe buýt điện tại Hà Nội và TP.HCM, góp phần giảm ô nhiễm không khí và tiết kiệm năng lượng. Nhiều cơ quan nhà nước cũng từng bước ưu tiên sử dụng thiết bị điện tử, thiết bị văn phòng có hiệu suất năng lượng cao.

Trong lộ trình xây dựng nền kinh tế xanh và phát thải thấp, mua sắm công xanh không chỉ là hoạt động chi tiêu của khu vực công mà còn đóng vai trò dẫn dắt thị trường, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo động lực cho quá trình chuyển đổi xanh của toàn nền kinh tế, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là một trong những đột phá chiến lược, giữ vai trò động lực cho tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Đây cũng là nền tảng để Việt Nam tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế ưu đãi và tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, các tổ chức tài chính và cộng đồng.

Để hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết cũng như thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo xanh, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện chính sách về đấu thầu và mua sắm công xanh; khuyến khích doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị xanh; phát triển các quỹ đầu tư bền vững và nâng cao nhận thức của cộng đồng cũng như các nhà hoạch định chính sách. Đây được xem là nền tảng quan trọng để phát huy nội lực, phát triển kinh tế tri thức và hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.

Hoàn thiện thể chế môi trường: Tạo đà cho kinh tế xanh phát triển bền vững