Hồi sinh sông Cầu Bây: Mệnh lệnh từ kinh tế xanh và mục tiêu bền vững của Thủ đô

Nhiều thập kỷ qua, mặt trái của tốc độ đô thị hóa vũ bão cùng áp lực từ các hoạt động sản xuất đã biến không ít dòng sông của Hà Nội thành nơi tiếp nhận rác và nước thải không chính thức. Ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng không chỉ làm suy giảm chất lượng sống của người dân mà còn trở thành rào cản vô hình, triệt tiêu nhiều cơ hội phát triển kinh tế dịch vụ, du lịch và nông nghiệp sinh thái.

Chính vì vậy, việc hồi sinh các dòng sông nội và ngoại đô hiện nay không còn là nhiệm vụ kỹ thuật đơn thuần, mà đã nâng tầm thành một mệnh lệnh kinh tế cấp bách. Sông Cầu Bây từ lâu đã giữ vai trò là hệ thống tiêu thoát nước và phục vụ tưới tiêu nông nghiệp cốt lõi cho quận Long Biên và huyện Gia Lâm. Tuy nhiên, song hành cùng sự gia tăng dân số cơ học và áp lực từ các cụm công nghiệp lân cận, dòng sông này phải gánh lượng nước thải sinh hoạt và sản xuất khổng lồ chưa qua xử lý đạt chuẩn.

Tình trạng dòng sông bị "nghẹt thở" đã trực tiếp làm giảm năng suất cây trồng của các vùng nông nghiệp ven bờ, đồng thời hạn chế đáng kể khả năng thu hút các dự án đô thị sinh thái cao cấp tại khu vực Đông Anh, Gia Lâm. Nhằm giải quyết dứt điểm bài toán nhức nhối này, chiều ngày 1/7/2026, tại cuộc họp rà soát tiến độ, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Bùi Duy Cường đã chính thức thống nhất lịch khởi công Dự án cải tạo, xử lý ô nhiễm môi trường sông Cầu Bây vào ngày 17/7/2026.

Đây được coi là dự án xử lý ô nhiễm môi trường sông đầu tiên của Hà Nội được triển khai mạnh mẽ tại khu vực ngoại thành, mang theo kỳ vọng tái tạo toàn bộ nguồn nước mặt tại khu vực phía Đông Thành phố. Về công tác giải phóng mặt bằng tính đến đầu tháng 7/2026, nhà đầu tư hiện đã chính thức tiếp nhận mặt bằng Nhà máy xử lý nước thải Phúc Lợi. Về tiến độ hạ tầng kỹ thuật, khoảng 95% tuyến thu gom nước thải với tổng chiều dài lên tới 85km đã sẵn sàng bàn giao cho đơn vị thi công.

Lãnh đạo Thành phố cũng quán triệt phương châm hành động "có mặt bằng đến đâu, thi công đến đó" nhằm đảm bảo tiến độ khép kín mạng lưới gom, xử lý triệt để nước thải ngay từ gốc trước khi xả ra lòng sông. Nhìn từ góc độ kinh tế học đô thị, một dòng sông ô nhiễm sẽ kéo theo một chuỗi hệ lụy đóng băng các ngành kinh tế khác như du lịch, văn hóa, nông nghiệp sạch, đồng thời phát sinh các chi phí "ẩn" như y tế và xử lý khủng hoảng môi trường. Ngược lại, khi dòng sông được hồi sinh, nó sẽ tạo ra giá trị thặng dư rất lớn cho nền kinh tế khu vực theo ba trụ cột chính bao gồm phát triển nông nghiệp tuần hoàn và an toàn; gia tăng giá trị bất động sản xanh và dịch vụ; cùng việc thúc đẩy mô hình quản trị PPP tuần hoàn.

Đối với phát triển nông nghiệp tuần hoàn và an toàn, nước sông sau xử lý đạt chuẩn sẽ cung cấp nguồn tưới an toàn cho hàng ngàn hécta rau màu, cây ăn quả đặc sản tại Gia Lâm. Đây là điều kiện tiên quyết để nông sản Hà Nội đạt các tiêu chuẩn khắt khe như VietGAP, GlobalGAP, nâng cao giá trị thương mại và tự tin tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Bên cạnh đó, việc làm sạch sông Cầu Bây giúp biến hai bờ sông thành trục cảnh quan sinh thái, thu hút dòng vốn đầu tư vào các dự án đô thị thông minh, tổ hợp dịch vụ và không gian công cộng. Kinh tế ven sông với các mô hình ẩm thực, nghệ thuật, giải trí nhẹ phát triển sẽ tạo công ăn việc làm và nguồn thu thuế bền vững.

Cuối cùng, phương thức Đối tác Công - Tư (PPP) buộc nhà đầu tư có trách nhiệm vận hành lâu dài để thu hồi vốn. Bản thân dòng nước thải sau xử lý hoặc bùn hữu cơ từ nhà máy có thể tái chế thành tài nguyên như nước tái sử dụng cho công nghiệp hay phân bón vi sinh cho nông nghiệp.Ông Nguyễn Văn Minh, Giám đốc HTX Nông nghiệp Văn Đức tại Gia Lâm chia sẻ, đối với những người làm nông nghiệp, nguồn nước mặt từ hệ thống sông Cầu Bây có vai trò sống còn. Thế nhưng, tình trạng ô nhiễm những năm qua khiến sản xuất luôn bấp bênh.

HTX phải bỏ thêm chi phí lớn để đầu tư hệ thống giếng khoan sâu, xây bể lọc lắng nhằm chủ động nguồn nước sạch tưới rau an toàn, khiến giá thành sản xuất bị đội lên đáng kể. Nếu hệ thống sông Cầu Bây được xử lý triệt để, nông dân không chỉ an tâm về chất lượng nước sản xuất mà còn giải quyết được bài toán tiêu úng, hạn chế tối đa rủi ro thiên tai.

Dự án cải tạo sông Cầu Bây thực tế nằm trong chiến lược tổng thể mang tính quy mô hơn của Hà Nội là hồi sinh toàn bộ hệ thống sông nội đô và cận nội đô vốn đã chịu áp lực nặng nề nhiều năm qua như sông Tô Lịch, sông Nhuệ, sông Đáy, và sông Kim Ngưu. Để những dòng sông này thực sự trở thành động lực phát triển mới, Thành phố đang xây dựng một tư duy quy hoạch tích hợp chặt chẽ giữa môi trường và không gian kinh tế.

Việc làm sạch các dòng sông phải đi đôi với tái cấu trúc không gian đô thị. Không gian dọc các dòng sông nội đô sau khi cải thiện cảnh quan sẽ là địa bàn lý tưởng để phát triển kinh tế ban đêm và kinh tế du lịch đường thủy. Việc hình thành các tour du lịch đường thủy dọc sông kết nối các làng nghề cổ, các điểm di sản văn hóa cốt lõi của Thăng Long - Hà Nội sẽ trở thành dòng sản phẩm du lịch độc đáo, kéo dài thời gian lưu trú của du khách và kích thích tiêu dùng nội địa mạnh mẽ.Bên cạnh đó, việc khôi phục môi trường sinh thái còn hỗ trợ đắc lực cho chiến lược phát triển bền vững của cộng đồng doanh nghiệp trên địa bàn.

Khi loại trừ được rủi ro ô nhiễm nguồn nước, các doanh nghiệp và HTX sẽ dễ dàng đáp ứng các tiêu chí ESG về Môi trường, Xã hội và Quản trị. Đây là tấm vé thông hành bắt buộc để tiếp cận các nguồn tín dụng xanh quốc tế và thâm nhập các thị trường xuất khẩu khó tính như EU hay Mỹ. Tuy nhiên, theo các chuyên gia quy hoạch, hành trình hồi sinh các dòng sông không thể thiếu vai trò của các chế tài giám sát nghiêm khắc. Song song với việc xây dựng nhà máy xử lý nước thải tập trung, Hà Nội cần thắt chặt quy định quy chuẩn, buộc toàn bộ các cơ sở sản xuất, các cụm công nghiệp dọc lưu vực sông phải lắp đặt hệ thống quan trắc tự động và xử lý nước thải nội bộ đạt chuẩn trước khi xả vào hệ thống thu gom chung. Phát triển kinh tế gắn với môi trường bền vững phải dựa trên nguyên tắc kinh điển là người gây ô nhiễm phải trả chi phí xử lý.

Việc Hà Nội ấn định khởi công dự án sông Cầu Bây vào ngày 17/7/2026 chính là lời khẳng định mạnh mẽ rằng Thành phố kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế nóng. Những dòng sông xanh được khơi thông dòng chảy sẽ chính là mạch nguồn nuôi dưỡng một nền kinh tế Thủ đô xanh, hiện đại, nhân văn và bền vững trong tương lai.

TP.HCM đề xuất "hồi sinh" các bãi rác cũ