Giải mã gene 1.000 giống lúa Việt Nam, mở hướng phát triển nông nghiệp xanh thích ứng biến đổi khí hậu

Tại Hội thảo quốc tế về Ứng dụng công nghệ gene trong nông nghiệp (SAGA 2026), các nhà khoa học thuộc Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn (VIBD), Trường Đại học VinUni đã giới thiệu dự án VN1K-RICE, nghiên cứu giải trình tự hệ gene của 1.000 giống lúa Việt Nam. Đây là một phần của chương trình nghiên cứu AgriOmics-AI giai đoạn 2026–2030, hướng tới ứng dụng dữ liệu gene và trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu, cải tiến giống cây trồng và vật nuôi.

Dự án được triển khai trong bối cảnh Việt Nam sở hữu nguồn gene lúa bản địa phong phú, bao gồm nhiều giống lúa truyền thống và lúa hoang đang được lưu giữ tại các ngân hàng gene, viện nghiên cứu và trường đại học. Tuy nhiên, phần lớn nguồn vật liệu di truyền này chưa được giải trình tự toàn bộ hệ gene, khiến việc nhận diện, đánh giá và khai thác những đặc tính quý phục vụ lai tạo giống mới còn gặp hạn chế.

Theo kế hoạch, VN1K-RICE sẽ tiến hành giải trình tự toàn bộ hệ gene của 1.000 mẫu lúa, bắt đầu với nhóm 150 mẫu nòng cốt trước khi mở rộng quy mô. Các mẫu được lựa chọn nhằm đại diện cho nhiều hệ sinh thái canh tác khác nhau, từ lúa nước, lúa nương đến lúa tại vùng ven biển nhiễm mặn, đất ngập triều và các giống lúa hoang.

Một trong những mục tiêu trọng tâm là xây dựng hệ gene tham chiếu chất lượng cao cho các giống lúa truyền thống Việt Nam. Đây sẽ là cơ sở dữ liệu chuẩn để các nhà khoa học đối chiếu, phân tích đặc điểm di truyền và xác định những gene có liên quan đến các tính trạng có giá trị. Qua đó, nguồn gene bản địa không chỉ được bảo tồn mà còn có thể trở thành vật liệu quan trọng cho các chương trình chọn tạo giống trong tương lai.

Khi hoàn thành, dự án dự kiến cung cấp dữ liệu hệ gene của 1.000 mẫu lúa, hệ gene tham chiếu cho lúa truyền thống và thông tin về hoạt động của các gene. Những dữ liệu này sẽ được kết hợp với kết quả đánh giá đặc tính giống tại ba vùng sinh thái, tập trung vào chất lượng hạt gạo, giá trị dinh dưỡng, khả năng chống chịu điều kiện bất lợi và mức phát thải khí nhà kính trong quá trình canh tác.

Các đặc tính được khảo sát bao gồm độ dẻo, hương thơm, hàm lượng vi chất và protein trong hạt gạo; khả năng chịu hạn, chịu mặn, chịu nóng, chịu ngập; khả năng kháng những loại bệnh phổ biến trên cây lúa. Đặc biệt, việc đánh giá lượng khí nhà kính phát sinh trong sản xuất sẽ giúp xác định những nguồn gene có tiềm năng đóng góp vào mục tiêu phát triển các giống lúa phát thải thấp.

Việc kết hợp dữ liệu di truyền với đặc điểm sinh trưởng thực tế giúp nhà khoa h

Đồng bằng sông Cửu Long triển khai dự án lúa gạo phát thải thấp, hướng tới giảm 748.000 tấn carbon