Ngành lúa gạo chuyển mình theo hướng bền vững từ Đề án 1 triệu hécta

Đề án 1 triệu hécta lúa được Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 27/11/2023, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong chiến lược phát triển ngành lúa gạo theo hướng hiện đại, phát thải thấp và thích ứng với những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Ngay sau khi đề án được phê duyệt, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đã phối hợp với các địa phương trong vùng tổ chức triển khai thí điểm. Sau gần hai năm thực hiện, kết quả đạt được cho thấy đề án không chỉ phù hợp với điều kiện sản xuất mà còn nhận được sự đồng thuận của nông dân, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế. Theo Trung tâm Khuyến nông quốc gia, trong giai đoạn 2024-2025, đơn vị đã phối hợp triển khai 7 mô hình thí điểm tại TP Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp và An Giang. Qua ba vụ sản xuất liên tiếp, các mô hình cho thấy hiệu quả rõ rệt khi chi phí đầu vào giảm từ 8,2% đến 24,2% so với phương thức canh tác truyền thống. Lượng giống gieo sạ giảm từ 30 đến 50%, lượng phân bón giảm 30 đến 70kg mỗi hécta, nước tưới giảm khoảng 30 đến 40%, số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm từ 1 đến 4 lần mỗi vụ.

Bên cạnh lợi ích kinh tế, các mô hình canh tác trong khuôn khổ đề án đã góp phần giảm áp lực lên tài nguyên đất, nước và môi trường sinh thái. Năng suất lúa tăng từ 2,4% đến 7%, trong khi thu nhập của nông dân tăng từ 12% đến 50%, tương đương tăng thêm 4 đến 7,6 triệu đồng mỗi hécta. Đặc biệt, việc áp dụng đồng bộ các quy trình canh tác tiên tiến giúp giảm phát thải khí nhà kính từ 2 đến 12 tấn CO2 mỗi hécta, đồng thời hạn chế tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch, vốn là một trong những nguyên nhân gây ô nhiễm không khí tại nhiều khu vực nông thôn.

Ý nghĩa lớn hơn của Đề án 1 triệu hécta lúa không chỉ thể hiện ở những con số cụ thể, mà còn ở sự thay đổi trong tư duy sản xuất của người trồng lúa. Từ cách làm truyền thống phụ thuộc nhiều vào phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, nông dân từng bước chuyển sang phương thức canh tác khoa học hơn, chú trọng cân bằng hệ sinh thái, giảm phát thải và bảo vệ môi trường. Qua đó, năng lực cộng đồng được nâng cao, đồng thời hình ảnh và thương hiệu lúa gạo Việt Nam từng bước được củng cố trên thị trường quốc tế trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường ngày càng được siết chặt.

Đánh giá tổng thể về ý nghĩa của đề án, ông Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn khẳng định: “Đề án 1 triệu ha lúa là sự hội tụ của khoa học công nghệ, quản lý nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức sản xuất. Thực tiễn cho thấy mô hình sản xuất lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải và tăng thu nhập đã được kiểm chứng, tạo nền tảng quan trọng để thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính của Việt Nam”.

Tại TP Cần Thơ, một số hợp tác xã đã chủ động áp dụng mô hình canh tác theo hướng kinh tế tuần hoàn nhằm giảm thiểu tác động đến môi trường. Rơm rạ sau thu hoạch được thu gom để trồng nấm, phần phụ phẩm tiếp tục được xử lý làm phân bón hữu cơ cho vụ sau, qua đó hình thành chuỗi sản xuất khép kín, hạn chế chất thải và phát thải khí nhà kính.

Theo ông Trần Chí Hùng, Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ, “cách làm này vừa giảm phát thải, vừa gia tăng giá trị cho người trồng lúa và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên”. HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Tiến Thuận tại TP Cần Thơ là một trong những đơn vị tham gia Đề án 1 triệu hécta lúa từ sớm.

Ông Nguyễn Cao Khải, Giám đốc HTX cho biết: “nhờ giảm giống, giảm phân bón và nước tưới, năng suất vẫn tăng, trong khi phát thải khí nhà kính giảm rõ rệt. Quan trọng hơn, bà con đã thay đổi cách nghĩ, cách làm, hướng tới sản xuất chất lượng và thân thiện với môi trường”.

Song song với thay đổi trong sản xuất, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam đã phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai cấp chứng nhận Gạo Việt xanh phát thải thấp cho các doanh nghiệp tham gia canh tác theo Đề án 1 triệu hécta lúa. Đến nay, đã có hơn 50.000 hécta lúa với khoảng 70.000 tấn gạo đạt chứng nhận; trong đó 500 tấn đã được xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản, mở ra triển vọng cho gạo Việt Nam ở phân khúc chất lượng cao gắn với tiêu chí môi trường.

Dù đạt được những kết quả bước đầu, việc nhân rộng đề án trên diện rộng vẫn đối mặt với không ít thách thức, đặc biệt là thu hút doanh nghiệp đầu tư lâu dài vào chuỗi giá trị lúa gạo phát thải thấp. Theo đánh giá của các địa phương, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm tạo động lực cho doanh nghiệp gắn bó với vùng nguyên liệu, qua đó phát huy vai trò của Đề án 1 triệu hécta lúa trong thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường một cách bền vững trong thời gian tới.

Thủ tướng chỉ đạo đảm bảo cân đối cung cầu lúa gạo trước biến động thị trường