Khủng hoảng khí hậu gia tăng, cơ chế hợp tác toàn cầu đứng trước sức ép cải tổ

Trước thềm Hội nghị COP31, khả năng tạo ra những đột phá trong cắt giảm nhiên liệu hóa thạch và hỗ trợ tài chính cho các quốc gia đang phát triển vẫn còn nhiều thách thức. Vấn đề cấp thiết hiện nay không chỉ là đạt được đồng thuận, mà còn phải chuyển hóa các cam kết thành hành động cụ thể, đủ nhanh và hiệu quả để ứng phó với khủng hoảng khí hậu.

Cơ chế hợp tác khí hậu toàn cầu đứng trước sức ép cải tổ

Hội nghị các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP) đang đối mặt với nhiều sức ép đổi mới sau gần ba thập kỷ triển khai. Dù đã tạo ra những khuôn khổ hợp tác và cam kết quan trọng, tiến trình này vẫn bộc lộ không ít hạn chế, đặc biệt trong cơ chế ra quyết định dựa trên nguyên tắc đồng thuận giữa các quốc gia.

Những bất cập này tiếp tục được đặt ra trước thềm Hội nghị COP31, dự kiến khai mạc ngày 9/11 tại thành phố Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Sự kiện dự kiến quy tụ đại diện gần 200 quốc gia trong hai tuần đàm phán, với nhiều nội dung quan trọng liên quan đến ứng phó biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, triển vọng đạt được những thỏa thuận mang tính đột phá về giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch và tăng cường hỗ trợ tài chính cho các nước đang phát triển hiện chưa được đánh giá cao.

Bộ trưởng Chuyển đổi sinh thái Pháp Monique Barbut cảnh báo về tình trạng “mệt mỏi COP”, cho rằng việc duy trì các hội nghị thường niên không đồng nghĩa với việc tạo ra những tiến bộ thực chất trong hành động khí hậu. Bà đề xuất cân nhắc tổ chức các hội nghị chính thức hai năm một lần, bởi COP không đơn thuần là diễn đàn trao đổi quan điểm mà còn là một cơ chế pháp lý, cần tập trung thảo luận những vấn đề thực sự quan trọng.

Một trong những nguyên nhân khiến quá trình đàm phán gặp khó khăn là nguyên tắc đồng thuận, theo đó chỉ cần một quốc gia phản đối cũng có thể cản trở việc thông qua thỏa thuận chung. Trước thực tế này, Bộ trưởng Môi trường Panama Juan Carlos Navarro đề xuất xem xét chuyển sang cơ chế biểu quyết theo đa số nhằm hạn chế tình trạng bế tắc trong đàm phán.

Từ năm 2023, Câu lạc bộ Rome đã liên tục kêu gọi cải tổ khẩn cấp tiến trình COP. Theo tổ chức này, phương thức ra quyết định hiện hành khiến các cuộc đàm phán thường chỉ đạt được những bước tiến hạn chế, chưa theo kịp tốc độ và mức độ nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.

Quá trình hình thành Quỹ ứng phó với tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu là một ví dụ. Phải mất tới 7 năm đàm phán, các bên mới đạt được đồng thuận thành lập quỹ vào năm 2022. Trong khi đó, những tác động của biến đổi khí hậu như thiên tai cực đoan, hạn hán, lũ lụt và cháy rừng vẫn tiếp tục gia tăng sức ép lên nhiều quốc gia và cộng đồng dân cư.

Thực tế này cho thấy, nếu cơ chế hợp tác quốc tế không được cải thiện, quá trình thống nhất các giải pháp ứng phó có nguy cơ tiếp tục chậm trễ so với yêu cầu thực tiễn. Trong bối cảnh khủng hoảng khí hậu ngày càng nghiêm trọng, thời gian dành cho việc thảo luận và thương lượng cũng trở thành một thách thức lớn.

Khoảng cách giữa cam kết giảm phát thải và thực tế vẫn đáng lo ngại

Nhìn lại tiến trình hợp tác khí hậu quốc tế, Hiệp định Paris năm 2015 từng đánh dấu một bước tiến quan trọng khi các quốc gia thống nhất mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu thấp hơn nhiều so với 2 độ C và nỗ lực giới hạn mức tăng ở 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Đến COP28 năm 2023, lần đầu tiên các quốc gia đưa ra cam kết chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch. Đây được xem là tín hiệu quan trọng trong nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và hạn chế nguyên nhân làm Trái đất nóng lên.

Tuy nhiên, những bất đồng giữa các quốc gia tiếp tục ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa cam kết thành chính sách cụ thể. Tại COP30 tổ chức ở Brazil năm 2025, nội dung đề cập rõ ràng đến việc chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch đã không được đưa vào văn kiện cuối cùng.

Đáng chú ý, những cảnh báo về khả năng không đạt được mục tiêu khống chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu ở ngưỡng 1,5 độ C ngày càng rõ rệt. Tháng 9/2026, Liên hợp quốc tiếp tục đưa ra cảnh báo rằng mục tiêu này khó có thể đạt được. Trong khi đó, lượng khí thải phát sinh từ hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch vẫn duy trì ở mức gần kỷ lục trong năm 2025.

Những diễn biến trên cho thấy khoảng cách đáng kể giữa mục tiêu khí hậu đã được các quốc gia thống nhất và thực tế triển khai. Khi lượng phát thải vẫn ở mức cao, các nỗ lực hạn chế nhiệt độ toàn cầu tiếp tục chịu sức ép, kéo theo nguy cơ gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan và những tổn thất đối với môi trường tự nhiên, hệ sinh thái cũng như đời sống con người.

Trước thực trạng đó, nhiều ý kiến cho rằng COP31 cần chuyển trọng tâm từ việc tiếp tục thương lượng các cam kết mới sang thúc đẩy thực hiện những thỏa thuận đã đạt được. Đây được xem là yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả của tiến trình hợp tác khí hậu quốc tế.

Thổ Nhĩ Kỳ đang thúc đẩy một chương trình hành động tự nguyện về điện khí hóa, hướng tới nâng tỷ trọng điện trong tổng nhu cầu năng lượng toàn cầu từ khoảng 20% hiện nay lên 35% vào năm 2035.

Sáng kiến này được kỳ vọng góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng, giảm sự phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu truyền thống. Tuy nhiên, chương trình cũng có thể làm phát sinh những tranh luận về vai trò của các nguồn năng lượng hóa thạch trong cơ cấu năng lượng tương lai.

Bởi lẽ, điện khí hóa chỉ thực sự đóng góp hiệu quả vào mục tiêu giảm phát thải khi đi cùng quá trình phát triển các nguồn năng lượng sạch, nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng và từng bước thay thế các nguồn năng lượng phát thải cao.

Do đó, vấn đề đặt ra đối với COP31 không chỉ là thúc đẩy các sáng kiến chuyển đổi năng lượng, mà còn phải bảo đảm những sáng kiến này được triển khai theo hướng nhất quán với mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính.

Tài chính khí hậu tiếp tục là điểm nghẽn trong hợp tác quốc tế

Bên cạnh vấn đề cắt giảm phát thải, tài chính khí hậu tiếp tục là một trong những nội dung gây nhiều bất đồng giữa các quốc gia.

Các nước đang phát triển, vốn phải đối mặt với nhiều rủi ro từ biến đổi khí hậu nhưng còn hạn chế về nguồn lực, đang cần sự hỗ trợ lớn hơn từ các quốc gia phát triển để triển khai các chương trình thích ứng, giảm nhẹ phát thải và khắc phục những tổn thất do thiên tai gây ra.

Tuy nhiên, việc gia tăng nguồn hỗ trợ tài chính vẫn gặp nhiều trở ngại khi các nước phát triển còn dè dặt trước những yêu cầu tăng mức đóng góp.

Tại COP31, nhóm đàm phán châu Phi mong muốn đưa nội dung tăng gấp ba nguồn tài chính dành cho thích ứng với biến đổi khí hậu vào chương trình nghị sự. Đề xuất này phản ánh nhu cầu cấp thiết của những quốc gia dễ bị tổn thương trước các tác động khí hậu, đặc biệt là những khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của hạn hán, lũ lụt và các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Trên thực tế, khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu không chỉ phụ thuộc vào quyết tâm chính trị hay việc ban hành các chiến lược quốc gia, mà còn gắn chặt với nguồn lực tài chính, công nghệ và năng lực tổ chức thực hiện.

Đối với các nước đang phát triển, nguồn tài chính khí hậu có vai trò quan trọng trong việc xây dựng hạ tầng chống chịu thiên tai, bảo vệ hệ sinh thái, quản lý tài nguyên nước, phát triển năng lượng sạch và chuyển đổi các mô hình sản xuất theo hướng ít phát thải.

Nếu thiếu nguồn lực hỗ trợ phù hợp, nhiều cam kết thích ứng và giảm nhẹ biến đổi khí hậu sẽ khó được triển khai trên thực tế. Điều này cũng làm gia tăng khoảng cách về năng lực ứng phó giữa các quốc gia, trong khi những nước chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu không phải lúc nào cũng có đủ điều kiện tài chính để tự giải quyết các vấn đề của mình.

Vì vậy, việc bảo đảm nguồn tài chính khí hậu ổn định, minh bạch và có khả năng tiếp cận đối với các nước đang phát triển sẽ là một trong những thước đo quan trọng đối với hiệu quả của COP31.

Cựu trưởng đoàn đàm phán khí hậu Pháp Paul Watkinson nhận định COP31 khó có thể tạo ra thay đổi mang tính bước ngoặt, song hội nghị vẫn cần đạt được những tiến triển cụ thể.

Thách thức lớn nhất hiện nay là duy trì sự hợp tác giữa gần 200 quốc gia, đồng thời bảo đảm các cam kết được chuyển hóa thành hành động đủ nhanh và hiệu quả để ứng phó với khủng hoảng khí hậu.

Trong bối cảnh các tác động môi trường ngày càng hiện hữu, COP31 được kỳ vọng không chỉ tiếp tục duy trì đối thoại quốc tế mà còn thúc đẩy trách nhiệm thực thi của từng quốc gia. Việc thu hẹp khoảng cách giữa cam kết và hành động, tăng tốc giảm phát thải và bảo đảm nguồn lực thích ứng sẽ có ý nghĩa quyết định đối với nỗ lực bảo vệ khí hậu toàn cầu.

COP31: Tăng nguồn lực cho thích ứng biến đổi khí hậu và chuyển đổi xanh